Tinh thần cầu học của người xưa

Thời xưa có câu “Lão kí phục lịch, chí tại thiên lí”, ngựa già nằm trong chuồng, chí vẫn ở nghìn dặm, lại có câu “sống đến già, học đến già”, đây chính là tinh thần cầu học của người xưa. Trong lịch sử, có một số người không ngừng học tập, cũng không ngừng thi cử để ấn chứng quá trình rèn luyện của mình.

Vào thời cổ, chế độ khoa cử giữ vị trí hết sức quan trọng. Nó vừa là cách chính thức để triều đình tuyển chọn nhân tài, vừa là phương thức quan trọng để đánh giá nỗ lực học tập của bản thân. Kỳ thi khoa cử vô cùng khó khăn, rất nhiều người học hành chăm chỉ hàng chục năm mà vẫn không đỗ. Vì không có giới hạn độ tuổi đối với thí sinh tham gia thi, nên cũng có nhiều trường hợp ở trường thi có thể thấy người tóc đã bạc, thậm chí cả người già tham gia.

Vào thời nhà Thanh, Vương Phục Kinh sinh ra trong một gia đình ở huyện Lăng, tỉnh Sơn Đông. Gia đình này trước đó vốn là nông dân, nhờ cần cù chăm chỉ làm ăn, gia đình dần trở nên giàu có, vì thế con cháu đời sau bắt đầu coi trọng giáo dục. Cha của Vương Phục Kinh là Vương Luân, người hiền lành, chính trực và tài giỏi, được kính trọng trong vùng. Có lần, Vương Luân nhặt được một túi bạc trên đường và đã kiên nhẫn chờ chủ nhân, cuối cùng trả lại toàn bộ số bạc còn nguyên vẹn. Hoàn cảnh gia đình như vậy đã ảnh hưởng sâu sắc đến Vương Phục Kinh.

Vương Phục Kinh từ nhỏ đã siêng năng học hành, thường quên ăn quên ngủ để đọc sách. Năm 18 tuổi, ông đỗ kỳ thi tuyển chọn quan lại cấp huyện. Tuy nhiên, trong 59 năm sau đó, ông tham gia thi tuyển chọn quan lại cấp tỉnh gần 20 lần nhưng đều không đỗ. Trong thời gian này, ông vừa dạy học để nuôi sống gia đình, vừa tiếp tục học tập.

Vào năm Gia Khánh thứ 9, Vương Phục Kinh ở tuổi 80 lại vào phòng thi nhưng một lần nữa lại thất bại. Tuy nhiên, tinh thần học tập kiên trì và không ngừng nghỉ của ông đã làm lay động sâu sắc vị quan quản lý khoa cử ở tỉnh Sơn Đông. Vị quan này đã báo cáo sự việc lên Hoàng đế Gia Khánh. Hoàng đế đã vô cùng cảm động và trực tiếp phong cho Vương Phục Kinh danh hiệu cử nhân.

Khi tin tức truyền về đến quê nhà, mọi người trong làng đều vui mừng cho ông. Họ cho rằng Vương Phục Kinh cuối cùng cũng có thể nghỉ ngơi. Nhưng Vương Phục Kinh lại cho rằng vinh dự này là một món quà từ hoàng đế, chứ không phải là điều ông tự mình ấn chứng được. Vì vậy, bất chấp lời khuyên can, ông vẫn kiên quyết đến kinh đô để tham gia kỳ thi Hội tiếp theo.

Vào năm Gia Khánh thứ 13, sau một hành trình dài, Vương Phục Kinh, 84 tuổi, đã đến kinh đô. Ông ở tại một quán trọ và ngày đêm ôn thi. Vào ngày công bố kết quả, ông thấy tên mình ở vị trí thứ 125. Lúc đó, ông vui mừng rớt nước mắt. Sau đó, ông lại thi đỗ kỳ thi đình, xếp hạng tam giáp đệ 238 và chính thức trở thành tiến sĩ.

Hoàng đế Gia Khánh rất ngưỡng mộ Vương Phục Kinh và đặc biệt ban chiếu chỉ phong ông làm Kiểm thảo tại Hàn Lâm Viện. Theo tục lệ, chỉ có ba người đứng đầu kỳ thi đình là Trạng nguyên, Bảng nhãn và Thám hoa mới được bổ nhiệm trực tiếp mà không cần thi thêm. Các tiến sĩ lớn tuổi thường được bổ nhiệm làm quan địa phương, chỉ những tài năng trẻ mới được vào Hàn Lâm Viện. Đối với một tiến sĩ đã cao tuổi như Vương Phục Kinh, được trực tiếp vào Hàn Lâm Viện thực sự là một ân huệ đặc biệt.

Năm Gia Khánh thứ 15, do tuổi già và thị lực suy giảm, Vương Phục Kinh không thể tiếp tục làm việc nên đã thỉnh cầu được về quê nghỉ hưu. Hoàng đế Gia Khánh chấp thuận yêu cầu của ông. Vì vậy, người đàn ông 86 tuổi chỉ làm quan trong 2 năm đã trở về quê nhà sống những năm tháng cuối đời.

Những câu chuyện về tinh thần học tập, thi cử giống như Vương Phục Kinh không phải là hiếm trong lịch sử.

Hoàng Chương là người quê ở Thuận Đức, bắt đầu học từ năm 14 tuổi và tham gia thi từ năm 20 tuổi. Ông thi từ thời Minh đến thời Thanh, đỗ tú tài năm 60 tuổi và trở thành cống sinh năm 83 tuổi. Vào thời Khang Hy, năm 99 tuổi, Hoàng Trương tham gia kỳ thi hương ở Quảng Đông. Ông sai chắt mình cầm đèn lồng có bốn chữ “Bách tuế quan trường” dẫn ông vào phòng thi. Đối mặt với ánh mắt ngạc nhiên của đám đông, Hoàng Chương mỉm cười nói: “Năm nay ta 99 tuổi, chưa đủ tuổi thi đỗ. Ta sẽ thi lại khi 102 tuổi, đó sẽ là ngày ta đỗ!”. Đáng tiếc là hai làn thi này ông đều trượt.

Nghe tin này, Thống đốc lưỡng quảng cùng Tuần phủ Quảng Đông vô cùng ngưỡng mộ Hoàng Chương và mời ông đến diện kiến ​​riêng. Trong bữa ăn, mọi người đều nhận thấy Hoàng Chương ăn rất ngon miệng và vẫn còn rất khỏe mạnh. Sau này, để ca ngợi sự kiên trì của ông, các nhà sử học địa phương thời Càn Long đã ghi chép lại về ông trong “Đài sơn huyền chí”, “Thuận Đức huyện chí” và “Quảng Đông thông chí”, đồng thời đưa chuyện của ông vào “Tứ khố toàn thư”.

Vào thời Hoàng đế Càn Long, Tạ Khải Tộ, quê ở Triệu Khánh, Quảng Đông, đã đỗ cử nhân ở tuổi 94. Sau đó, ông trượt kỳ thi hội. Vào sinh nhật lần thứ 80 của Hoàng đế Càn Long, lễ kỷ niệm cần một học giả Hàn Lâm trên 90 tuổi thắp nến trường thọ, nhưng ở Hàn Lâm viện không có ai đủ tuổi đó. Vì vậy, triều đình đã ngoại lệ và trực tiếp thăng chức cho Tạ Khải Tộ 94 tuổi vào Hàn Lâm viện, bổ nhiệm ông làm Kiểm thảo. Tạ Khải Tộ cuối cùng sống đến 104 tuổi.

Vào năm Quang Tự, có một thí sinh 102 tuổi tên là Mạc Như viện xuất hiện trong phòng thi. Ông lão này vô cùng uyên bác, vô luận là văn hay thư pháp đều được đánh giá cao. Cuối cùng, ông trở thành cử nhân. Vào năm Quang tự 20, ông được triều đình ban ân huệ phong tiến sĩ và sau đó ông làm quan đến chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám.

Trong năm Đạo Quang, Lục Vân Tòng, một cụ già 102 tuổi ở Tam Thủy, Quảng Đông, đã tham gia kỳ thi hương và đỗ cử nhân. Tại buổi tiệc sau đó, giám khảo hỏi ông: “Tam trường gian khổ, ông còn kiên trì được không?”. Lục Vân Tòng đáp rằng không thành vấn đề. Quả nhiên năm sau ông lên phía bắc đến kinh đô để tham gia kỳ thi hội. Sự xuất hiện của ông khiến nhiều người cảm thấy tò mò. Mọi người đến xem phát hiện ra rằng cụ ông không hề điếc hay mắt kém, đi lại rất nhanh nhẹn, không có dấu hiệu của tuổi già. Mặc dù Lục Vân Tòng, cuối cùng đã không đỗ trong kỳ thi này, nhưng Hoàng đế Đạo Quang ngưỡng mộ tinh thần học tập đã đặc biệt bổ nhiệm ông làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám.

“Lão kí phục lịch, chí tại thiên lí”, ngựa già nằm trong chuồng, chí vẫn ở nghìn dặm. Tinh thần kiên trì học tập của những thí sinh cao tuổi này quả thật đáng khâm phục. Trương Tái, một nhà giáo dục thời Bắc Tống, đã nói về chí hướng của các học giả như sau: “Vi thiên địa lập tâm, vi sinh dân lập mệnh, vi vãng thánh kế tuyệt học, vi vạn thế khai thái bình”, vì trời đất mà lập tâm, vì dân sinh mà lập mệnh, vì thánh nhân xưa mà kế tục việc học, vì vạn thế mà khai mở thái bình.

Việc học không chỉ vì danh vọng và tiền tài. Học giả chân chính không phải là những con mọt sách yếu nhược, cũng không phải là những người chỉ biết nói suông và bàn luận lý thuyết suông. “Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” là trách nhiệm của người đi học.

Xuyên suốt lịch sử, những minh quân và các vị quan đức độ luôn coi việc đảm bảo cuộc sống cho người dân và sự thịnh vượng của quốc gia là trách nhiệm của mình. Đúng như Phạm Trọng Yêm đã nói: Lo trước cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ”. Công danh chỉ là biểu tượng, còn cảnh giới tinh thần cao thượng và giá trị xã hội to lớn mới là ý nghĩa chân chính mà người học hướng đến.

Theo Epoch Times tiếng Trung
Tác giả: Vương Du Duyệt
An Hòa biên tập

Xem thêm:

• Nhà sách Khai Trí xưa – Kỷ niệm của cậu học trò ăn cắp sách

Mời xem video: