Khi ‘nằm thẳng’ trở thành một sự từ chối trong im lặng: Họ cũng bắt đầu sợ hãi
Nằm thẳng (Nguồn ảnh: Ảnh minh họa trên Internet)
Hôm qua, có một bản tin cho rằng có cái gọi là “thế lực bên ngoài” đang kích động cư dân mạng Trung Quốc lựa chọn “nằm thẳng”. Cách nói này thực ra không còn xa lạ. Cụm từ “thế lực bên ngoài” ngày càng giống như một “thùng rác khổng lồ” — bất kỳ vấn đề nào do chính mình tạo ra, bất kỳ mâu thuẫn nào không muốn đối mặt, đều có thể bị gom lại rồi ném vào đó.
Vì vậy, vấn đề cũng bị chuyển hướng:
Không phải thực tế có vấn đề, mà là có người đang “dẫn dắt dư luận”;
Không phải nhận thức của người dân thay đổi, mà là họ “bị ảnh hưởng”.
Thế nhưng, một câu hỏi đơn giản hơn lại bị né tránh:
Nếu bản thân thực tế không có vấn đề, tại sao người ta lại chọn “nằm thẳng”?Nằm thẳng (Nguồn ảnh: Ảnh minh họa trên Internet)
1. “Nằm thẳng” không phải bị kích động, mà là một phép tính đã được cân nhắc
“Nằm thẳng” chưa bao giờ là một khẩu hiệu do ai đó tạo ra. Nó giống một kết luận hơn. Khi ngày càng nhiều người nhận ra rằng — đầu tư ngày càng tăng nhưng lợi ích lại ngày càng bất định; quy tắc nhấn mạnh công bằng nhưng khoảng cách xuất phát lại khó vượt qua; nỗ lực không còn chắc chắn dẫn tới một cuộc sống tốt hơn — thì “nằm thẳng” không còn là cảm xúc, mà trở thành một phán đoán:
tiếp tục đầu tư theo logic này không còn “đáng giá”.
Do đó, việc quy tất cả cho “thế lực bên ngoài” thực chất là một cách giải thích có chi phí thấp — vì nó không cần đối diện với thực tế, chỉ cần chuyển hướng vấn đề.
2. “Nằm thẳng” là một dạng “không hợp tác cường độ thấp”
Nếu cần định nghĩa chính xác hơn, “nằm thẳng” thực chất là một dạng: không hợp tác ở mức độ thấp, mang tính phi bạo lực. Nó không phải là phản kháng, không phải phong trào, thậm chí cũng không nhằm thay đổi điều gì. Nó chỉ là một hành động rất đơn giản:
tôi không còn dốc toàn lực tham gia vào cuộc chơi này nữa.
Tuy nhiên, nó khác về bản chất so với các hình thức “bất hợp tác phi bạo lực” có tổ chức trong lịch sử (như những gì Mahatma Gandhi từng đề xướng). Nếu như bất hợp tác của Gandhi có tổ chức, có mục tiêu và có yêu sách chính trị rõ ràng, thì “nằm thẳng” lại mang tính phân tán, cá nhân hóa, không có tiếng nói thống nhất.
Xét về chức năng chính trị, nó không có sức mạnh như các phong trào có tổ chức. Nhưng chính vì không có tổ chức, không khẩu hiệu, không trung tâm, nên nó cũng khó bị kiểm soát hay trấn áp hơn.
Nó không trực tiếp đối kháng với hệ thống, mà là âm thầm rút dần năng lượng ra khỏi hệ thống đó.
3. Điều họ thực sự lo ngại không phải là “nằm thẳng”
Bề ngoài, “nằm thẳng” có vẻ khá ôn hòa, thậm chí mang màu sắc tiêu cực. Nhưng vì sao nó lại khiến nhiều bên cảnh giác mạnh đến vậy? Bởi điều mà nó chạm tới không chỉ là hành vi, mà là một tầng sâu hơn: sự ổn định của hệ thống diễn ngôn của tầng lớp cầm quyền.
Bất kỳ một cấu trúc nào vận hành lâu dài đều giống như một hệ thống kỹ thuật khổng lồ. Điều mà nó e ngại nhất không phải là một xung đột đơn lẻ, mà là việc những người bên trong bắt đầu không còn tin vào nó nữa.
Có thể hình dung như một kho thuốc nổ khổng lồ: bình thường trông có vẻ ổn định, an toàn, trật tự; nhưng khi bên trong bắt đầu khô đi và lỏng lẻo, chỉ cần một tia lửa nhỏ cũng đủ khiến mọi thứ trở nên căng thẳng. Vì vậy, sự nhạy cảm đối với “nằm thẳng” không chỉ nhắm vào hành vi này, mà còn phản ánh nhận thức rằng bên trong hệ thống đã tích tụ áp lực đến mức nào. Bất kỳ “biến động nhỏ nào” cũng có thể bị xem là rủi ro tiềm tàng.
4. Một nỗi lo thực tế hơn, nhưng cũng đầy mâu thuẫn
Nếu nói thẳng hơn, nỗi lo này thực chất tồn tại ở hai đầu.
Một mặt, họ không sợ bạn làm việc — bởi làm việc đồng nghĩa với việc bạn đang tham gia, đang đóng góp và duy trì hệ thống. Nhưng mặt khác, họ cũng có sự bất an ngầm: khi bạn kiếm được nhiều tiền hơn, có nhiều nguồn lực và không gian hơn, bạn có khả năng hình thành quan điểm riêng, có chính kiến, thậm chí là những ý kiến khác biệt.
Vì thế, trong một chừng mực nào đó, “những người kiếm được quá nhiều tiền” cũng trở thành đối tượng khó kiểm soát hoàn toàn.
Ở chiều ngược lại là một nỗi lo khác: nếu bạn không làm việc, không tham gia, lại thiếu thu nhập và sự đảm bảo, thì một nhóm lớn những người “không có việc để làm và thiếu kỳ vọng ổn định” cũng bị xem là nguồn rủi ro.
Từ đó hình thành một trạng thái rất tinh vi, thậm chí có phần mâu thuẫn: bạn phải tham gia, nhưng không được hoàn toàn thoát khỏi kiểm soát; bạn không thể rút lui, nhưng cũng không được hoàn toàn tự do.
Và “nằm thẳng” chính là nằm trong khoảng trống này — nó không phải là sự phản kháng mạnh mẽ, nhưng cũng không phải là sự tuân phục hoàn toàn.
5. Vì vậy, vấn đề chưa bao giờ nằm ở “nằm thẳng”
Nhiều cuộc tranh luận thường đặt câu hỏi: vì sao ngày nay người ta không còn muốn nỗ lực? Nhưng bản thân câu hỏi này đã bị đặt ngược. Câu hỏi đúng phải là: vì sao ngày càng nhiều người cảm thấy nỗ lực không còn xứng đáng?
Khi một người không còn tin rằng “bỏ ra sẽ có thu lại”, họ mới lựa chọn giảm mức độ đầu tư. Chứ không phải ngược lại.
“Nằm thẳng” không phải là một lý tưởng, thậm chí còn mang theo sự bất đắc dĩ. Nhưng nó rõ ràng là một tín hiệu: có những người đã không còn tin vào tương lai từng được lặp đi lặp lại, và họ chọn cách im lặng rút lui khỏi sự tham gia vào nó.
Bạn có thể xem đó là thái độ tiêu cực, hoặc quy nó cho “tác động từ bên ngoài”, nhưng những cách lý giải này không thể thay đổi một thực tế căn bản:
khi ngày càng nhiều người không còn tin vào một hệ thống diễn ngôn, thì vấn đề chưa bao giờ nằm ở những con người đó, mà nằm ở chính hệ thống ấy.
