Blog: Vì sao Trung Quốc là quốc gia cần quan tâm đặc biệt về tự do tôn giáo

Ngày 27/10/2026 là tròn 28 năm Mỹ ký ban hành Đạo luật Tự do Tôn giáo Quốc tế, cũng là Ngày Tự do Tôn giáo Quốc tế lần thứ 28.

Mỗi năm vào ngày này, Washington theo lệ ra tuyên bố, khẳng định lại rằng tự do tín ngưỡng là quyền phổ quát, rồi điểm tên vài nước vi phạm tồi tệ nhất. Năm nào cũng có những tuyên bố như vậy, câu chữ cũng na ná nhau, nhiều độc giả đọc tới đoạn thứ hai là lật sang trang khác.

Tuy nhiên, danh sách đầu tiên được lập theo đạo luật này có một xuất xứ ít ai nhắc tới, đáng để lật lại xem.

Một thông báo chỉ vài dòng chữ

Chiều 6/10/1999, ông Robert Seiple, Đại sứ lưu động đầu tiên của Mỹ về tự do tôn giáo quốc tế, ra điều trần tại Hạ viện. Ông thông báo Ngoại trưởng sẽ xác định 5 nước là “quốc gia cần quan tâm đặc biệt”, tức những nước vi phạm tự do tôn giáo “đặc biệt nghiêm trọng”. Danh sách gồm Myanmar, Trung Quốc, Iran, Iraq và Sudan.

Sau đó 3 tuần, ngày 27/10, ông Seiple ký thông báo chính thức, công bố quyết định mà Ngoại trưởng đưa ra theo ủy quyền của Tổng thống. Thông báo được đăng trên Công báo Liên bang Mỹ ngày 3/11, chỉ vài dòng, tính cả phần ký tên cũng chưa đến 100 từ tiếng Anh.

Đã 27 năm trôi qua. Trong 5 nước ấy, có nước đã đổi chế độ, có nước được đưa ra khỏi danh sách, riêng Trung Quốc vẫn có tên trong mọi lần xác định sau đó.

Nhiều độc giả Trung Quốc chưa từng nghe đến danh sách này, càng không biết vì sao ngay từ ngày đầu danh sách đã có tên Trung Quốc. Muốn hiểu điều đó, có thể xem lại chuyện xảy ra ở Sơn Đông một ngày sau khi ông Seiple điều trần.

Người bị bắt đi từ ngoài ruộng

Bà Triệu Kim Hoa là một nông dân ở Chiêu Viễn, tỉnh Sơn Đông, năm đó 42 tuổi, tu luyện Pháp Luân Công từ năm 1995. Ngày 27/9/1999, bà đang làm đồng thì bị công an địa phương bắt đi.

Báo cáo của Ân xá Quốc tế năm đó cho biết, trong thời gian bị giam, bà bị ép từ bỏ đức tin. Sau khi từ chối, bà bị đánh liên tục bằng gậy và dùi cui điện. Ngày 7/10, tức một ngày sau khi ông Seiple điều trần tại Washington, bà 2 lần được đưa tới bệnh viện huyện cấp cứu. Lần thứ hai, khi được đưa tới nơi, bà đã qua đời.

Hôm bị bắt, có lẽ bà vẫn mặc bộ quần áo đi làm đồng, người nhà tưởng đến chiều tối bà sẽ về. Bà không tổ chức việc gì, cũng chưa từng hô khẩu hiệu nào. Theo cách nói chính thức thời đó, vấn đề của bà chỉ là không chịu nói một câu “không tập nữa”.

Hôm sau gia đình mới nhận được thông báo của công an, kèm lời cảnh cáo không được kể ra ngoài.

Cũng trong ngày 7/10, bà Chu Thiếu Lan, 50 tuổi, ở Cẩm Châu, tỉnh Liêu Ninh, qua đời. Sau khi bị giam, bà tuyệt thực để phản đối, vài ngày sau chết trong bệnh viện. Hai người được cho là chết cùng một ngày, về sau tên của họ cũng xuất hiện trong cùng một bản báo cáo.

Chính quyền đã đưa ra không chỉ một cách giải thích về cái chết của bà Triệu Kim Hoa. Ban đầu, công an địa phương chỉ xác nhận tin bà qua đời, còn báo cáo của công an ghi nguyên nhân tử vong là “suy tim”. Ngày 14/10, hãng Trung Quốc Tân văn xã phủ nhận bà bị tra tấn, nói bà lên cơn đau tim đột ngột và ngã gục trong nhà vệ sinh.

Ngày 8/11, tại cuộc họp báo ở Bắc Kinh, ông Lý Băng, Phó Chủ nhiệm Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ), lại đổi cách nói. Ông nói trong thời gian được giáo dục, bà lên cơn đau tim trên đường đi vệ sinh. Ông còn cho biết khám nghiệm tử thi không phát hiện nội thương, gãy xương hay xuất huyết.

Trong khi đó, thông tin mà Ân xá Quốc tế dẫn lại cho thấy ngày 8/10, các chuyên gia y khoa của Chiêu Viễn và Yên Đài đã khám nghiệm tử thi. Họ phát hiện nhiều chỗ trên cơ thể bà có vết thương và vết tụ máu, chỉ trừ phần đầu. Thi thể sau đó nhanh chóng bị hỏa táng.

Trước sau, chính quyền đã đổi ba cách nói, chỗ nhà vệ sinh xê dịch một lần, nhưng dùi cui điện thì chưa lần nào được nhắc tới.

Ngày 22/10, Ân xá Quốc tế công bố báo cáo ghi lại cái chết của bà Triệu Kim Hoa. Sau đó 5 ngày, tại Washington, ông Seiple ký thông báo chính thức công bố danh sách.

Bắt người trước, làm luật sau

Dòng thời gian ở phía Bắc Kinh cũng đáng được xếp lại theo từng ngày. Tháng 3/1999, Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (Nhân đại) của ĐCSTQ sửa Hiến pháp, đưa vào câu “nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thực hiện quản lý đất nước theo pháp luật, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa”.

Sau đó 4 tháng, từ ngày 20/7, các địa phương bắt đầu bắt người trên quy mô lớn. Hai ngày sau, ngày 22/7, ĐCSTQ chính thức tuyên bố cấm Pháp Luân Công. Rất nhiều người bị nhốt vào sân vận động và những nơi giam giữ tạm thời tương tự, ai không chịu tuyên bố từ bỏ thì bị đuổi học, mất việc.

Ngày 30/10, tức ngày thứ ba sau khi bản thông báo ở Washington được ký, Ủy ban Thường vụ Nhân đại của ĐCSTQ thông qua “Quyết định về việc cấm các tổ chức tà giáo, phòng ngừa và trừng trị hoạt động tà giáo”.

Từ ngày 22/7 tuyên bố cấm đến ngày 30/10 ra luật, cách nhau tròn 100 ngày. Bà Triệu Kim Hoa bị bắt đi rồi bị đánh đến chết đều trong 100 ngày ấy. Khi đó, bản quyết định về sau được dùng làm chỗ dựa cho cuộc đàn áp vẫn chưa được viết ra.

Các học giả phương Tây nghiên cứu luật pháp Trung Quốc gọi quyết định này là luật hồi tố, ban hành sau khi sự việc đã xảy ra. Ân xá Quốc tế cũng chỉ ra rằng có người bị bắt trước, về sau mới bị kết tội hồi tố theo luật này.

Thứ tự ấy quyết định mọi chuyện về sau. Tội danh đã có thể bổ sung sau thì nguyên nhân cái chết đương nhiên cũng có thể sửa sau.

Báo cáo tự do tôn giáo năm 2001 của Bộ Ngoại giao Mỹ dẫn nhiều nguồn tin cho biết, từ năm 1999 đã có khoảng 100 học viên Pháp Luân Công, thậm chí nhiều hơn, chết trong khi bị giam giữ. Đây mới chỉ là con số của 2 năm đầu cuộc đàn áp. Cuộc bức hại nhắm vào nhóm tín ngưỡng lấy “Chân, Thiện, Nhẫn” làm nguyên lý cốt lõi này còn kéo dài thêm hơn 20 năm sau đó.

Từ quốc gia đến từng con người cụ thể

Với một nhóm người có thể bị giam không qua xét xử, chết rồi có thể bị ghi là đau tim, thì đến những nơi còn tăm tối hơn, cũng chẳng có ai lên tiếng thay họ.

Năm 2019, tòa án nhân dân độc lập China Tribunal do Ngài Geoffrey Nice, luật sư hoàng gia Anh, chủ trì đã ra phán quyết tại London. Tòa xác định Trung Quốc từ lâu đã có hoạt động cưỡng bức thu hoạch nội tạng của tù nhân lương tâm, học viên Pháp Luân Công là một trong các nguồn nội tạng, và nhiều khả năng là nguồn chính.

• Tòa án: Trung Quốc thu hoạch nội tạng, phạm tội Chống lại loài người

Danh sách năm 1999 ghi tên các quốc gia. Ngày 10/12/2020, Bộ Ngoại giao Mỹ công khai nêu tên ông Hoàng Nguyên Hùng, trưởng đồn công an Ngô Thôn thuộc Công an thành phố Hạ Môn, tỉnh Phúc Kiến, vì tham gia giam giữ, thẩm vấn học viên Pháp Luân Công, và cấm ông cùng vợ nhập cảnh Mỹ. Tên trong danh sách đã thu hẹp từ một quốc gia xuống một đồn công an.

Ngày 5/3/2026, các thượng nghị sĩ Mỹ của cả hai đảng cùng đưa ra dự luật S.4009, mang tên “Đạo luật Bảo vệ Pháp Luân Công và Nạn nhân Cưỡng bức Thu hoạch Nội tạng”. Thượng viện thông qua dự luật hôm 28/9 theo thủ tục đồng thuận nhất trí, và hôm 5/10 dự luật được chuyển sang Hạ viện.

Dự luật yêu cầu Tổng thống, trong vòng 180 ngày kể từ khi luật có hiệu lực, nộp cho Quốc hội danh sách các cá nhân và thực thể nước ngoài biết rõ mà vẫn trực tiếp tham gia hoặc hỗ trợ việc cưỡng bức thu hoạch nội tạng tại Trung Quốc. Dự luật cũng yêu cầu trừng phạt những cá nhân, thực thể này. Phạm vi truy cứu trách nhiệm nhờ đó được mở rộng từ đồn công an tới tận phòng mổ.

• Thượng viện Mỹ nhất trí thông qua dự luật bảo vệ Pháp Luân Công

Ở phía bên kia bức tường lửa, các danh sách này gần như không tồn tại. Độc giả Trung Quốc thỉnh thoảng chỉ đọc được vài câu người phát ngôn Bộ Ngoại giao ĐCSTQ đáp lại theo lệ, lên án đó là can thiệp vào công việc nội bộ.

Truyền thông nhà nước sẽ không nhắc tới chuyện vì sao danh sách quốc gia cần quan tâm đặc biệt về tự do tôn giáo bắt đầu từ năm 1999, vì sao ngay đợt đầu tiên đã có Trung Quốc. Trong cách nói của chính quyền, Triệu Kim Hoa chỉ còn là một cái tên.

Khi bà Triệu Kim Hoa bị bắt đi từ mảnh ruộng ấy, danh sách ở Washington còn chưa công bố. 27 năm sau, danh sách vẫn còn đó, các quan chức Mỹ ký tên đã thay hết người này đến người khác, nhưng những việc làm xấu xa của chế độ có tên trong danh sách thì chưa bao giờ thay đổi.