Một trật tự thế giới mới đang dần hình thành

Thế giới ngày nay là thế giới cạnh tranh bá quyền giữa Mỹ và Trung Quốc. Điều mà Tập Cận Bình gọi là “đại biến động chưa từng có trong một thế kỷ”, “Đông thăng Tây giáng”, “thời và thế ở phía chúng ta”, cùng với ngoại giao chiến lang, phô trương quân sự, Sáng kiến Vành đai và Con đường — tất cả đều mang tư thế tranh bá.

Không nghi ngờ gì, các quốc gia khác, đặc biệt là các cường quốc tầm trung, hoặc là phải chọn phe, hoặc là phải liên kết để sưởi ấm lẫn nhau, nhằm bảo đảm mình không bị đào thải trong quá trình tái cấu trúc trật tự thế giới.

Đúng vào thời điểm then chốt này, Thủ tướng Canada Mark Carney đã lên tiếng, kêu gọi các cường quốc tầm trung liên kết theo chiều ngang, bao gồm phần lớn các nước châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Ấn Độ, Brazil, Thổ Nhĩ Kỳ… trở thành những người ủng hộ tích cực nhất cho hợp tác đa quốc gia. Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới Davos, ông Carney nói: “Các cường quốc tầm trung phải hành động cùng nhau, bởi nếu chúng ta không ngồi trên bàn đàm phán, chúng ta sẽ trở thành món ăn trên thực đơn”.

Trật tự sau Thế chiến II khó có thể duy trì, còn trật tự thế giới mới đang nổi lên và dần hình thành khiến nhiều quốc gia cảm thấy lúng túng. Một mặt, Mỹ không còn đảm nhận vai trò cảnh sát toàn cầu; mặt khác, chính quyền Trump công khai sử dụng sức mạnh kinh tế và quân sự của Mỹ để yêu cầu các quốc gia khác phục vụ lợi ích của mình. Trong khi đó, Trung Quốc nhân cơ hội tự mô tả mình là một ‘cường quốc có trách nhiệm’ trong ‘ngôi làng Trái Đất’, nhưng các nước không tin tưởng, coi đây là một chế độ chuyên chế, vì lợi ích riêng mà bóp méo quy tắc thương mại toàn cầu, và để đạt mục đích có thể dùng mọi thủ đoạn.

Để tự bảo vệ, các cường quốc tầm trung có hai cách: thứ nhất là nâng cao mức độ tự cung tự cấp trong nước nhằm giảm phụ thuộc vào các siêu cường; thứ hai là liên kết theo từng chủ đề cụ thể như chuỗi cung ứng, tuyến thương mại, hợp tác an ninh. Nhiều quốc gia đã làm như vậy, đồng thời gia tăng chi tiêu quân sự. Pháp đang tìm cách phát triển các sản phẩm thay thế nội địa nhằm thoát khỏi sự thống trị của Mỹ trong lĩnh vực phần mềm công nghệ. Ở mảng thương mại, nhiều nước gần như không có lựa chọn. Mỹ từ lâu là động cơ nhu cầu toàn cầu, nhưng nay ông Trump theo đuổi “Nước Mỹ trên hết”, áp thuế bổ sung, thúc đẩy nhà máy nội địa. ĐCSTQ không thể thay thế Mỹ trở thành động cơ nhu cầu toàn cầu — bản thân họ đang dư thừa công suất và còn cần xuất khẩu phá giá ra thế giới.

Canada trong chính sách thương mại với Trung Quốc đang dần rời xa Mỹ, tăng tốc phê duyệt các dự án dầu mỏ, khí đốt và khai khoáng từng bị trì hoãn, đồng thời xây dựng năng lực nội địa hóa và mở rộng các đầu mối xuất khẩu để giảm phụ thuộc vào thị trường Mỹ. Liên minh châu Âu đang thúc đẩy các hiệp định thương mại tự do với Ấn Độ, Nam Mỹ và các nước Thị trường chung Nam Mỹ, đồng thời đẩy nhanh hoàn tất thỏa thuận với Úc. Thủ tướng Đức Merz gần đây đã thăm Ấn Độ, Ả Rập Xê-Út, Qatar và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, và dự kiến tới Trung Quốc trước cuối tháng. Tổng thống Pháp Macron và Thủ tướng Anh Starmer gần đây cũng đã thăm Trung Quốc.

Tuy vậy, tất cả các quốc gia này cũng cảnh giác việc nghiêng hẳn về một phía — phụ thuộc vào ĐCSTQ còn rủi ro hơn. Nhiều cường quốc tầm trung, đặc biệt là Đức, đang gia tăng chi tiêu quốc phòng. Ủy ban châu Âu năm ngoái đã lập một kế hoạch tài chính nhằm hỗ trợ các nước thành viên tăng ngân sách quân sự, Canada cũng đã tham gia. Các quốc gia châu Âu đồng thời tăng cường liên kết quân sự với các nước Đông Á, bao gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Úc, New Zealand — những nước đều lo ngại Nga và Trung Quốc. Ví dụ, Anh, Ý và Nhật Bản đang hợp tác phát triển tiêm kích thế hệ thứ sáu. Hàn Quốc đã trở thành nhà cung cấp vũ khí chủ yếu cho một số nước châu Âu: Ba Lan mua xe tăng, các nước Baltic mua pháo, Na Uy mua tên lửa tầm xa. Anh và Úc đang cùng Mỹ chế tạo tàu ngầm hạt nhân, Hàn Quốc cũng đang tiến hành điều tương tự.

Nhưng để châu Âu thoát khỏi Mỹ về quốc phòng là điều không thể. Năng lực tự vệ của châu Âu có hạn — dù có thể sản xuất pháo, xe tăng, tàu ngầm và chiến hạm, nhưng trong các lĩnh vực then chốt như tiêm kích, vệ tinh quân sự và bảo trợ hạt nhân vẫn phụ thuộc nặng nề vào Mỹ. Người Trung Quốc có câu, “hợp lâu tất phân, phân lâu tất hợp” — dĩ nhiên ngày nay không mang nghĩa thôn tính hay chia cắt lãnh thổ, mà là các nhóm lợi ích, các liên minh. Thế giới rất có thể sẽ bước vào thời kỳ nhiều khối liên minh tin cậy cùng tồn tại, các quốc gia cùng chí hướng liên kết để sưởi ấm lẫn nhau.

Các cường quốc tầm trung khó tìm được lập trường chung, nhất là khi khác biệt về giá trị quan. Chẳng hạn, các nước Ả Rập khó trở thành đối tác với các nền dân chủ châu Âu hay Canada. Nếu không vượt qua lợi ích ngắn hạn, họ không những khó liên minh mà còn có thể trở thành “thùng thuốc súng”. Ví dụ, sau chiến tranh Nga–Ukraine, Ấn Độ từ chối tham gia trừng phạt quốc tế đối với dầu mỏ Nga và vẫn tiếp tục mua. Để nâng cao vị thế địa chính trị, Thổ Nhĩ Kỳ và Israel thậm chí có thể xảy ra xung đột. Ngay cả khi đạt được đồng thuận và hình thành cộng đồng lợi ích, việc vận hành vẫn vô cùng khó khăn. Hãy nhìn Liên minh châu Âu: 27 quốc gia thành viên, có tiêu chuẩn chung, cùng đàm phán hiệp định thương mại, nhưng bộ máy quan liêu cồng kềnh, kém hiệu quả — ngoài họp hành và hô khẩu hiệu, gần như khó ra quyết sách, càng khó triển khai thực thi.

Rốt cuộc, trật tự quốc tế ngày nay là mạng lưới thương mại và an ninh mà các nước phương Tây đã mất 70 năm cùng Mỹ xây dựng sau Thế chiến II — muốn “tách rời” đâu phải chuyện dễ. Các cường quốc tầm trung là một tập hợp đa nguyên, mỗi nước có toan tính riêng, khác biệt thậm chí đối lập về lợi ích và giá trị quan, xử lý không khéo còn có thể gây thêm bất ổn toàn cầu. Đối với họ, hiện tại chỉ có thể “mò đá qua sông”.