Não bộ có “già nhanh” khi bạn luôn sống trong trạng thái bận rộn?

“Người nghèo thì già nhanh”, câu nói xưa này có lẽ nhiều người từng nghe. Nhưng rốt cuộc, có phải cuộc sống khó khăn khiến con người dễ trông già hơn, hay ngay cả não bộ cũng thực sự để lại những dấu vết của khó khăn kinh tế?

Một nghiên cứu của University College London (UCL) đã theo dõi một nhóm người Anh trong nhiều thập kỷ. Kết quả cho thấy những người có thu nhập thấp kéo dài hoặc liên tục rơi vào cảnh khó khăn tài chính sau khi trưởng thành có trí nhớ và tốc độ xử lý thông tin trung bình kém hơn ở tuổi 53. Khi tiếp tục theo dõi, những người duy trì mức thu nhập thấp đến độ tuổi 69–71 còn có nhiều dấu hiệu liên quan đến teo não hơn trên ảnh chụp não.

“Cuốn sổ” này được ghi lại suốt nhiều thập kỷ

Dữ liệu của nghiên cứu khá đặc biệt. Những người tham gia đều sinh năm 1946 và được đưa vào một nghiên cứu theo dõi dài hạn của Anh ngay từ khi chào đời. Đến nay, nhóm người này đã 80 tuổi.

Nghiên cứu lần này phân tích dữ liệu của 2.759 người, bao gồm thu nhập hộ gia đình của họ ở các độ tuổi 26, 43 và 53. Nếu trong ba lần khảo sát, một người có thu nhập nằm trong 20% thấp nhất ít nhất hai lần, họ được xếp vào nhóm “thu nhập thấp kéo dài”. Nhóm này chiếm khoảng 1/6 số người tham gia.

Tuy nhiên, thu nhập chỉ là một con số. Các nhà nghiên cứu còn xem xét một yếu tố phản ánh sát hơn điều kiện sống thực tế: tiền có đủ để trang trải cuộc sống hay không.

Thu nhập có đủ đáp ứng các nhu cầu sinh hoạt không? Việc thanh toán hóa đơn có gây khó khăn không? Trong khoảng thời gian từ 36 đến 53 tuổi, khoảng 1/8 số người tham gia từng nhiều lần gặp phải những khó khăn tài chính như vậy.

Đến tuổi 53, sự khác biệt đã xuất hiện

Ở tuổi 53, những người tham gia được làm các bài kiểm tra về trí nhớ ngôn ngữ và tốc độ xử lý thông tin. Kết quả cho thấy những người có thu nhập thấp kéo dài hoặc thường xuyên rơi vào khó khăn tài chính sau khi trưởng thành có kết quả trung bình kém hơn.

Liệu nguyên nhân có đơn giản là vì họ từng lớn lên trong gia đình nghèo, điều kiện giáo dục kém? Các nhà nghiên cứu cũng đã tính đến khả năng này. Sau khi đưa các yếu tố như năng lực nhận thức thời thơ ấu, trình độ học vấn và điều kiện gia đình thời thơ ấu vào phân tích thống kê, mối liên hệ trên vẫn tồn tại.

Hơn một thập kỷ sau, một bộ phận người tham gia ở độ tuổi 69–71 được chụp cộng hưởng từ não (MRI). Kết quả cho thấy những người có thu nhập thấp kéo dài xuất hiện nhiều dấu hiệu liên quan đến teo não hơn. Một trong những biểu hiện là não thất lớn hơn. Bên trong não có một số khoang chứa dịch, và khi mô não xung quanh bị teo lại, những khoang này thường sẽ mở rộng.

Nói cách khác, ở tuổi 53, sự khác biệt thể hiện ở cách “bộ não hoạt động”; đến khoảng 70 tuổi, ngay cả cấu trúc não cũng cho thấy sự khác biệt.

Tuy nhiên, chỉ có vài trăm người được chụp não, ít hơn nhiều so với số người thực hiện các bài kiểm tra nhận thức trước đó. Vì vậy, kết quả này phù hợp hơn khi được xem là một dấu hiệu gợi ý về cấu trúc não, chứ không thể dùng để chẩn đoán từng người từng trải qua khó khăn tài chính kéo dài.

Vì sao cuộc sống khó khăn lại tạo ra khác biệt ở não?

Nghiên cứu ghi nhận sự khác biệt, nhưng nguyên nhân chính xác vẫn chưa có câu trả lời. Các nhà nghiên cứu đưa ra một khả năng là khó khăn kinh tế kéo dài gây ra căng thẳng mãn tính, từ đó tác động đến não thông qua các cơ chế như viêm. Một khả năng khác là những lo lắng dai dẳng về tài chính cũng làm tăng gánh nặng nhận thức.

Việc liên tục phải suy nghĩ về tiền bạc và các hóa đơn có thể tiêu hao nguồn lực tâm lý, khiến khả năng dành cho những nhiệm vụ nhận thức khác bị suy giảm.

Tuy nhiên, nguyên nhân có thể không chỉ nằm ở đó. Khi phải sống trong điều kiện tài chính eo hẹp trong thời gian dài, con người thường đồng thời phải đối mặt với nhiều vấn đề liên quan đến chế độ ăn uống, giấc ngủ, điều kiện chăm sóc y tế, môi trường làm việc và lối sống. Tất cả những yếu tố này đều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe não bộ.

Tiến sĩ Jacques Wels, tác giả liên hệ của nghiên cứu thuộc Khoa Sức khỏe và Lão hóa suốt đời của University College London (UCL), cho biết nhiều nghiên cứu trước đây chỉ xem xét tình trạng kinh tế tại một thời điểm. Trong khi đó, dữ liệu kéo dài hàng chục năm của nhóm nghiên cứu cho thấy yếu tố liên quan chặt chẽ hơn với sức khỏe nhận thức kém là những khó khăn kinh tế tích lũy qua nhiều năm, chứ không phải chỉ thỉnh thoảng thiếu tiền trong một khoảng thời gian ngắn.

Mối liên hệ rõ hơn ở nam giới

Nghiên cứu còn phát hiện một hiện tượng đáng chú ý: mối liên hệ giữa khó khăn kinh tế và sức khỏe não bộ kém rõ rệt hơn ở nam giới.

Những người tham gia nghiên cứu đều sinh năm 1946. Vào thời điểm họ lập gia đình và xây dựng sự nghiệp, trong nhiều gia đình, nam giới được xem là người kiếm tiền chính.

Các nhà nghiên cứu cho rằng áp lực xuất phát từ vai trò gia đình này có thể là một trong những nguyên nhân. Ngoài ra, những nam giới có hoàn cảnh kinh tế bất lợi vào thời điểm đó cũng có xu hướng hút thuốc và uống rượu quá mức cao hơn, những thói quen có thể ảnh hưởng đến sức khỏe não bộ.

Mối liên hệ này cũng rõ hơn ở những người có điều kiện gia đình thời thơ ấu kém và những người mang biến thể gen APOE-ε4. Tuy nhiên, số lượng người trong các nhóm này khá nhỏ nên hiện mới chỉ được xem là những dấu hiệu gợi ý. APOE-ε4 là một trong những yếu tố nguy cơ di truyền rõ ràng đối với bệnh Alzheimer, nhưng mang biến thể này không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh.

Một điểm khác cũng cần lưu ý: đây là nhóm người Anh sinh năm 1946. Môi trường việc làm, hệ thống phúc lợi và vai trò gia đình mà họ từng trải qua không hoàn toàn giống với xã hội ngày nay.

Có một kết quả thoạt nhìn lại có vẻ ngược lại

Nghiên cứu còn đưa ra một kết quả dễ gây hiểu nhầm. Những người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn kéo dài đã có kết quả kiểm tra trí nhớ kém hơn ở tuổi 53. Thế nhưng từ 53 đến 69 tuổi, trí nhớ của họ lại suy giảm chậm hơn.

Chẳng lẽ cuộc sống khó khăn lại giúp “chống lão hóa”? Tất nhiên không phải vậy.

Các nhà nghiên cứu cho rằng khả năng hợp lý hơn là những người này đã bị tụt lại đáng kể ngay từ tuổi 53, nên về sau còn ít dư địa để tiếp tục suy giảm.

“Người nghèo thì già nhanh” có thực sự có cơ sở?

Giáo sư Praveetha Patalay, tác giả cấp cao của nghiên cứu tại UCL, cho rằng kết quả này cũng gợi ý rằng giúp con người giảm bớt tình trạng khó khăn kinh tế kéo dài có thể góp phần hạn chế suy giảm nhận thức và chứng mất trí nhớ trong tương lai.

Vì vậy, điều đáng chú ý không phải là cái nhãn “nghèo”, mà là những khó khăn có thể kéo dài suốt hai hoặc ba thập kỷ: tiền nhà, tiền ăn, chi phí nuôi con, tiền chữa bệnh… Vừa giải quyết xong khoản này, một khoản khác lại xuất hiện.

Trước đây, người ta thường nói “lo lắng vì tiền bạc”. Nhưng theo những phát hiện mới này, nếu sự lo lắng ấy kéo dài hàng chục năm, thứ để lại dấu vết có thể không chỉ là những nếp nhăn trên khuôn mặt.