Báo cáo: Nhà máy chip TQ tích trữ hàng trăm máy quang khắc ASML, kiến nghị cấm xuất khẩu

Các nhà máy chip Trung Quốc đã tích trữ hàng trăm máy quang khắc DUV nhúng của ASML, theo một báo cáo do hai cựu quan chức Mỹ công bố hôm 26/9. Họ kiến nghị Mỹ cấm xuất khẩu toàn diện loại máy này.

Báo cáo của Trung tâm Công nghệ và Chính sách Quốc gia (Center for Technology & Statecraft, CTS), một nhóm nghiên cứu tại Washington mới thành lập hồi tháng 8, ước tính đến quý 1/2026, các nhà máy chip thuộc sở hữu Trung Quốc có 343 máy quang khắc tia cực tím sâu (DUV) loại nhúng. Nếu tính cả nhà máy của các công ty đa quốc gia tại Trung Quốc, con số này vào khoảng 396 máy.

Hai đồng tác giả của báo cáo là ông Nicholas Brown, cựu quan chức kiểm soát xuất khẩu Mỹ, và ông Saif Khan, từng làm cố vấn chính sách công nghệ cho Nhà Trắng và Bộ Thương mại Mỹ. Nghiên cứu của họ đưa thêm số liệu vào cuộc tranh luận tại Washington: phương Tây có nên cấm hoàn toàn việc bán máy DUV nhúng sang Trung Quốc hay không, South China Morning Post đưa tin.

Do không thể mua máy quang khắc tia cực tím cực ngắn (EUV), dòng máy tiên tiến nhất của hãng Hà Lan ASML, các hãng chip Trung Quốc chuyển sang dựa nhiều vào máy DUV nhúng để sản xuất chip cao cấp. Một số mẫu máy DUV nhúng vẫn nằm ngoài các lệnh cấm xuất khẩu của phương Tây.

Báo cáo cho rằng Chính phủ Mỹ vẫn để Trung Quốc nhập loại máy có thể dùng để sản xuất chip AI tiên tiến, và các nhà máy chip Trung Quốc đã tích cực tận dụng cơ hội này, Epoch Times cho biết. Nếu Trung Quốc giữ nhịp nhập khẩu như giai đoạn 2024–2025, năng lực quang khắc tích lũy trong 5 đến 10 năm tới có thể đủ để thu hẹp, thậm chí xóa bỏ ưu thế lớn mà Mỹ và đồng minh đang có trong sản xuất chip AI.

Hơn 13 tỷ USD cho một dòng máy

CTS ước tính trong 343 máy tại các nhà máy thuộc sở hữu của Trung Quốc có khoảng 270 máy ASML NXT:1980i, 22 máy NXT:2050i, 6 máy NXT:2100i và 45 máy DUV nhúng đời thấp hơn. Trung tâm này cũng ước tính ASML nắm khoảng 99% thị trường máy DUV nhúng.

Dòng NXT:1980i đủ khả năng hỗ trợ sản xuất chip logic 7 nanomet và chip nhớ HBM2e, theo đánh giá của CTS. Đánh giá này chỉ dành cho dòng máy đó, không áp dụng cho mọi máy trong tổng số ước tính.

Nhóm tác giả cho biết dù kém máy EUV về công nghệ, dòng máy này sau khi được điều chỉnh vẫn có thể sản xuất chip nhớ tiên tiến cho bộ xử lý AI, kể cả dòng Ascend của Huawei.

Riêng trong hai năm 2024 và 2025, các nhà máy Trung Quốc đã chi hơn 13 tỷ USD cho máy NXT:1980i, với khoảng 90 máy năm 2024 và 89 máy năm 2025. Ở mảng DUV nhúng, tỷ trọng của Trung Quốc trong số máy ASML xuất xưởng tăng từ 26% năm 2022 lên 60–70% trong giai đoạn từ quý 1/2024 đến quý 1/2026.

Theo số liệu công bố của ASML, tính theo nơi giao hàng và trên tất cả các dòng máy, Trung Quốc chiếm 41% doanh thu ròng từ bán máy của hãng năm 2024 và 33% năm 2025.

Tỷ lệ này sau đó giảm còn 19% trong quý 1/2026 và 14% trong quý 2. ASML từng giải thích lượng máy giao năm 2024 cao một phần vì hãng phải giao các đơn hàng tồn đọng do trục trặc chuỗi cung ứng trước đó.

Kẽ hở trong quy định của Hà Lan

Hà Lan bắt đầu yêu cầu giấy phép xuất khẩu với máy NXT:2000i và các dòng DUV nhúng tiên tiến hơn của ASML từ tháng 9/2023. Từ đó, các mẫu máy này gần như không còn đến được Trung Quốc.

Một năm sau, Hà Lan mở rộng yêu cầu giấy phép sang dòng NXT:1980i, nhưng vẫn có thể duyệt xuất khẩu dòng này theo từng trường hợp.

Nhóm tác giả cho rằng cách làm này để lại một kẽ hở lớn. Họ cảnh báo ngay cả máy bán cho dây chuyền chip công nghệ cũ cũng có thể được chuyển sang mục đích khác hoặc dời sang dây chuyền tiên tiến.

Bằng chứng công khai cho thấy ít nhất một số nhà máy tiên tiến của Trung Quốc vẫn đang nhận máy NXT:1980i, báo cáo viết. Hồ sơ hải quan tại tỉnh An Huy và thông tin từ các nhà thầu bên thứ ba cho thấy CXMT vẫn tiếp tục nhận dòng máy này sau khi Hà Lan buộc mọi lô NXT:1980i xuất sang Trung Quốc phải có giấy phép từ năm 2024. CXMT là nhà sản xuất chip nhớ DRAM và HBM lớn của Trung Quốc.

Báo cáo cũng nhận định, hãng chip Hua Hong gần như chắc chắn đang chuẩn bị đưa vào vận hành một nhà máy chip logic 7 nanomet. Nhận định này khớp với việc công ty đã có một máy NXT:2050i, bởi khoản đầu tư đó sẽ vô nghĩa nếu không có kế hoạch sản xuất ở tiến trình tiên tiến.

Kiến nghị cấm toàn diện

Để lấp kẽ hở, báo cáo kiến nghị Mỹ chuyển từ kiểm soát một phần sang cấm toàn diện việc xuất khẩu máy DUV nhúng sang Trung Quốc, kèm biện pháp kiểm soát linh kiện thay thế và dịch vụ bảo trì. Washington có thể phối hợp với Hà Lan hoặc tự mở rộng quy định xuất khẩu của Mỹ sang các hệ thống sản xuất ở nước ngoài có sử dụng công nghệ Mỹ.

Nhóm tác giả cho rằng biện pháp này sẽ bảo đảm cho Mỹ lợi thế áp đảo về sản xuất chip AI ít nhất tới năm 2035, và thế hệ nhà máy chip tiên tiến tiếp theo sẽ mọc lên tại Mỹ và các nước đồng minh, chứ không phải tại Trung Quốc.

Lệnh cấm sẽ ít có tác động ngay lập tức vì các nhà máy Trung Quốc đã tích trữ sẵn máy đã nhập khẩu, nhưng về lâu dài, khác biệt sẽ rất lớn, họ lập luận.

Nghiên cứu cũng tính một kịch bản cao nhất về lý thuyết, giả định Trung Quốc vượt qua các điểm nghẽn khác và tiếp tục nhập khoảng 90 máy NXT:1980i mỗi năm. Khi đó, số máy DUV của nước này có thể đủ để sản xuất tới 434 triệu chip AI tương đương Nvidia H100 mỗi năm vào năm 2035. Nếu dừng nhập máy mới từ năm 2027, con số này chỉ còn 153 triệu chip.

Tại Quốc hội Mỹ, dự luật lưỡng đảng MATCH được đưa ra hồi tháng 4 nhằm hạn chế bán và bảo trì thiết bị sản xuất chip cho Trung Quốc, nhắm thẳng vào máy DUV nhúng. Dự luật cấm xuất khẩu các công cụ sản xuất chip then chốt, gồm máy quang khắc DUV và thiết bị khắc lạnh (cryogenic etch tools), sang các “quốc gia đáng lo ngại” như Trung Quốc, Nga, Triều Tiên, Iran và Cuba.

Các thượng nghị sĩ đã tiếp tục kêu gọi thông qua dự luật này vào tháng 9. Ông Khan cũng công khai ủng hộ dự luật hồi đầu năm nay.