Nikon xem xét video đoạt giải nhất của nhà nghiên cứu Trung Quốc bị nghi do AI tạo ra

Hãng Nikon (Nhật Bản) hôm thứ Bảy (3/10) cho biết đang xem xét lại video đoạt giải nhất năm nay của nhà nghiên cứu Trung Quốc Từ Ninh, sau khi nhiều nhà khoa học nghi ngờ video được tạo bằng AI.

Giữa tháng 9, Nikon công bố ông Từ Ninh (Xu Ning), khi đó là nhà nghiên cứu tại Đại học Thanh Hoa ở Trung Quốc Đại Lục, giành giải nhất cuộc thi “Nikon Small World in Motion” lần thứ 16 với một video ngắn được thực hiện bằng công cụ chụp ảnh hiển vi tiên tiến.

Video ghi lại cảnh lông chuyển cử động trong mẫu mô phổi của một bệnh nhi mắc chứng rối loạn vận động lông chuyển nguyên phát (PCD), một bệnh di truyền mạn tính hiếm gặp.

Ông Từ Ninh hiện là kỹ sư quang học tại Đại học Quốc gia Singapore, theo Nikon.

Tuần trước, sự việc đảo chiều. Hãng chia sẻ lại tác phẩm trên LinkedIn và nhanh chóng vấp phải chỉ trích từ những người dùng khác, trong đó có ý kiến cho rằng tác giả giấu việc dùng công cụ AI để tạo video.

Hôm thứ Bảy, Nikon cập nhật bài đăng về giải thưởng trên LinkedIn, thông báo hãng đã nắm được những lo ngại quanh cuộc thi năm nay và đang xem xét các thông tin hiện có.

Nhiều nhà khoa học chỉ ra điểm bất thường

Edward Phelps, nhà nghiên cứu kỹ thuật sinh học tại Đại học Florida ở Gainesville, cho rằng video có “nhiều vấn đề nghiêm trọng”. Ông nhận thấy một số cấu trúc sinh học trong video chuyển động khác với quỹ đạo lẽ ra phải có.

Theo ông, những cấu trúc màu tím trong video trông giống ty thể. “Nhưng trong sinh học không hề tồn tại một cấu trúc dưới lớp biểu mô gồm các ty thể nằm ngoài tế bào và có kích thước bằng nhân tế bào,” ông Phelps nói.

Ông cũng chỉ ra các nốt màu xanh lam trông giống nhân tế bào nhưng không hoạt động như nhân, còn phần màu đỏ thì không rõ là cấu trúc gì.

Ian Donovan, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Trung tâm Y khoa Tây Nam thuộc Đại học Texas (UT Southwestern), nói thẳng hơn: video chứa dấu thủy vân SynthID, dấu hiệu cho thấy đây là nội dung tổng hợp do AI tạo ra.

Loại thủy vân này được phòng thí nghiệm DeepMind của Google phát triển đầu tiên, sau đó nhiều công ty AI khác cũng sử dụng.

Ông Từ Ninh: Video gốc là thật

Trước đó, Nikon cho biết ông Từ Ninh hợp tác trong quá trình xem xét và đã cung cấp thêm thông tin về cách quay video.

Chính ông Từ Ninh cũng trả lời một số lời chỉ trích ngay dưới bài đăng của Nikon. Ông khẳng định không dùng công nghệ AI để tạo ra video thí nghiệm, lông chuyển hay cử động của chúng.

Tuy nhiên, ông thừa nhận nhóm của mình đã xử lý hậu kỳ các cấu trúc nằm bên dưới lông chuyển, “nhưng không đưa ra bất kỳ khẳng định nào về ý nghĩa giải phẫu của những chi tiết dựng hình này”.

Theo ông Từ Ninh, video gốc ghi lại lông chuyển và cử động của chúng là thật. AI chỉ được dùng để xử lý “dữ liệu ảnh xám đã tái tạo, để phân biệt và tô màu các cấu trúc có hình thái tương tự”.

Cựu giám khảo và thí sinh lên tiếng

Giới hiển vi học có một bộ hướng dẫn khoa học được trích dẫn rộng rãi, cho phép nộp mẫu nhuộm màu hoặc ảnh màu với điều kiện phải công khai và mô tả những chỗ chỉnh sửa. Bộ hướng dẫn này ra đời năm 2010, khi công nghệ AI tạo sinh chưa phát triển như hiện nay và chưa thể trực tiếp tạo ra điểm ảnh.

Patrick Hickey, người xếp thứ 5 tại cuộc thi năm nay, cho biết cuộc thi có bộ quy tắc cụ thể. “Một quy định nêu rất rõ rằng không được dùng AI tạo sinh để tạo ra hình ảnh, một quy định khác thì yêu cầu rõ hình ảnh phải chụp dưới kính hiển vi,” ông nói với BBC.

Christophe Leterrier, người từng làm giám khảo cuộc thi năm 2020 và nhiều lần đoạt giải tại đây, viết trên LinkedIn rằng video của ông Từ Ninh đã vượt quá giới hạn chấp nhận được đối với một tác phẩm dự thi hợp lệ. Ông cho rằng việc này ảnh hưởng xấu đến cuộc thi “Small World in Motion”, thậm chí đến công việc của cả giới chuyên gia hiển vi.

Dựa trên thông tin bổ sung mà ông Từ Ninh cung cấp, ông Leterrier nhận định đây là ảnh huỳnh quang do AI tạo ra từ một tế bào đơn lẻ không nhuộm đánh dấu, được chụp bằng kỹ thuật chụp ảnh ánh sáng truyền qua tốc độ cao.

Vấn đề, theo ông, là phần “tô màu bằng AI” cho tế bào dường như được thực hiện bằng một mô hình được huấn luyện trên những cấu trúc nhất định bên trong tế bào: nhân tế bào nhuộm DAPI hiện màu xanh lam, ty thể màu tím và màng tế bào màu đỏ.

“Các cấu trúc trong mẫu này nằm hoàn toàn ngoài phạm vi huấn luyện, nên những cấu trúc mô hình tạo ra có kích thước, vị trí và chuyển động hoàn toàn sai. Mẫu vì thế trở nên khó nhận diện, đến mức nhiều chuyên gia hiển vi và chuyên gia về lông chuyển ban đầu tưởng đó là mô gồm nhiều tế bào chứ không phải một tế bào đơn lẻ,” ông viết.

Andrew Moore, một cựu giám khảo khác của cuộc thi, bình luận: “Điều này khiến tôi nhớ đến những tấm ảnh cũ phục chế bằng AI, trong đó gương mặt hư hại được thay bằng một gương mặt mới”.

“Một tấm ảnh màu độ phân giải cao có thể trông rất đẹp, nhưng nếu người bị thay mặt là bà của bạn thì chắc chắn bạn sẽ thấy bất an,” ông Moore nói thêm.