Reuters: Trung Quốc dùng dữ liệu từ AI của Mỹ để huấn luyện mô hình quân sự nội địa

Ngày 31/7, Reuters đưa tin độc quyền rằng các cơ quan nghiên cứu liên quan đến quân đội và an ninh Trung Quốc đang sử dụng dữ liệu đầu ra từ các mô hình AI do các công ty Mỹ như OpenAI và Anthropic phát triển để huấn luyện các mô hình AI quân sự nội địa. Phát hiện này cho thấy một hướng đi kỹ thuật giúp Trung Quốc phát triển năng lực AI quốc phòng trong bối cảnh phải đối mặt với các hạn chế về công nghệ từ bên ngoài.

Kết luận này dựa trên việc đánh giá hơn 80 bài báo khoa học và bằng sáng chế của Trung Quốc được công bố trong giai đoạn 2024–2026. Trong số đó, hơn 60 bài do Viện Jamestown Foundation (Washington) cung cấp, Reuters sau đó tiếp tục xác định và xác thực khoảng 24 trường hợp ứng dụng nghiên cứu có liên hệ trực tiếp với quân đội và cơ quan an ninh Trung Quốc. Nghiên cứu cho thấy các nhà nghiên cứu có liên hệ với Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) và các cơ sở nghiên cứu quân sự khác đang sử dụng rộng rãi một kỹ thuật gọi là “chưng cất mô hình” (Model Distillation).

Trong ngành AI, “chưng cất mô hình” là một phương pháp rất phổ biến. Nguyên lý cơ bản của nó là dùng kết quả đầu ra, mô thức suy luận và phản hồi huấn luyện do các hệ thống AI tiên phong có quy mô tham số rất lớn và năng lực suy luận, hiểu biết vượt trội như GPT-4 hoặc Claude tạo ra, để huấn luyện các mô hình cục bộ độc quyền nhỏ hơn nhưng chuyên biệt hơn.

Nhà nghiên cứu Sunny Cheung của Jamestown Foundation, sau khi phân tích loạt tài liệu học thuật này, cho rằng mục tiêu thực sự của các nhà nghiên cứu quân sự Trung Quốc là thu nhận và “chuyển giao” quy trình xử lý suy luận logic và phân tích phức tạp của các mô hình dẫn đầu phương Tây. Theo ông Cheung: “Dạy mô hình một câu trả lời đúng là một chuyện, nhưng dạy nó logic suy luận đằng sau câu trả lời đó thì khó hơn nhiều.” Thông qua con đường kỹ thuật này, các nhà nghiên cứu Trung Quốc đang tinh lọc và chuyển giao phần logic suy luận độc quyền — vốn được xây dựng từ chi phí nghiên cứu và phát triển khổng lồ của các công ty Mỹ — sang những hệ thống nội địa nhỏ gọn hơn và dễ kiểm soát độc lập hơn.

Các tài liệu học thuật cho thấy những mô hình chuyên dụng cỡ nhỏ được tạo ra nhờ “đường tắt công nghệ” này đã được các nhà nghiên cứu Trung Quốc ứng dụng trong nhiều lĩnh vực quốc phòng và an ninh đặc biệt:

• Chiến tranh mạng và giám sát: dùng để phân tích mã nguồn, vá lỗ hổng, nhận diện các cuộc tấn công mạng, cũng như giám sát và phân tích cảm xúc từ luồng dữ liệu lớn trên mạng xã hội.
• Quyết định chiến thuật và phối hợp: dùng cho xử lý hình ảnh tiền tuyến, đồng thời cung cấp hỗ trợ chiến thuật và ra quyết định suy luận cục bộ cho hoạt động phối hợp của các đàn máy bay không người lái.

Điều khiến ngoại giới đặc biệt chú ý là những mô hình chuyên dụng cỡ nhỏ được chưng cất theo cách này không chỉ đòi hỏi phần cứng ít hơn đáng kể, mà còn có khả năng tự vận hành tại chỗ rất mạnh.

Điều đó có nghĩa là ngay cả khi chính phủ Mỹ áp đặt kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt với chip cao cấp và chặn đường tiếp cận của Trung Quốc đối với các chip tiên tiến như của Nvidia, những mô hình này vẫn có thể chạy ổn định trên phần cứng hiện có của phía Trung Quốc mà không cần dựa vào bất kỳ dịch vụ điện toán đám mây nào của Mỹ. Điều này cho thấy các cơ quan nghiên cứu Trung Quốc xem những mô hình tiên phong của Mỹ như một chiếc cầu để tiếp thu gợi ý công nghệ và nhanh chóng thu hẹp khoảng cách với các đối thủ phương Tây.

Hiện tượng này đã làm bùng lên cuộc tranh luận gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc về an ninh công nghệ và quản trị quyền sở hữu trí tuệ.

Một số nhà phân tích an ninh và quan chức Mỹ cho rằng việc khai thác công nghệ trái phép đối với các mô hình lớn độc quyền thực chất có thể là cách lách các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ đối với chất bán dẫn tiên tiến, đồng thời có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của các công ty Mỹ và làm suy yếu lợi thế dẫn đầu của Mỹ trong lĩnh vực AI. Họ cho rằng chính quyền Trump nên khẩn trương siết chặt quyền truy cập mô hình, đồng thời tăng cường kiểm toán tuân thủ và giám sát việc sử dụng các mô hình mã nguồn mở hoặc API trên nền tảng đám mây.