Các startup AI đang chật vật duy trì hoạt động dù chưa bao giờ có lãi

Trong nhiều năm qua, các startup trí tuệ nhân tạo (AI) đã được quảng bá như những phương tiện dẫn dắt cho sự bùng nổ năng suất tiếp theo. Nhưng khi việc bàn giao sản phẩm thực tế vẫn tụt hậu so với những lời quảng bá rầm rộ, một số công ty AI đang rơi vào nhóm thầm lặng và đáng lo ngại hơn: những startup vẫn đang hoạt động nhưng không còn khả năng tồn tại lâu dài.

Các nhà kinh tế và các tổ chức tài chính mô tả những công ty này là các doanh nghiệp “thây ma” —những thực thể kinh doanh không thể chi trả nợ nần, chi phí vận hành, hoặc tạo ra lợi nhuận thỏa đáng, nhưng vẫn tiếp tục tồn tại nhờ vào việc liên tục được bơm vốn mới, tái cơ cấu nợ, hoặc do các nhà đầu tư không muốn chấp nhận thua lỗ.

Các chuyên gia trong lĩnh vực vốn mạo hiểm, tài chính và AI cho biết những dấu hiệu của các công ty “thây ma” này đang ngày càng xuất hiện rõ rệt trong cộng đồng startup AI.

Theo Hiệp hội Vốn mạo hiểm Quốc gia (NVCA), các thương vụ đầu tư mạo hiểm vào AI và học máy chiếm hơn 65% tổng số vốn tài trợ cho các dự án vốn mạo hiểm tại Mỹ trong năm 2025, với tổng trị giá 222 tỷ USD. Con số này cho thấy sự gia tăng đáng kể so với mức 47% vào năm 2024 và 10% vào năm 2015.

Đó là một khoản tiền khổng lồ đổ vào một thị trường đầu tư vốn có tỷ lệ thất bại cao. Theo phân tích từ công ty phân tích dữ liệu Demand Sage, có khoảng 90% startup thất bại.

Mặc dù chưa có một con số thống kê được chấp nhận rộng rãi về số lượng các công ty AI có trụ sở tại Mỹ đang hoạt động như những “thây ma”, nhưng một báo cáo gần đây của Fortune đã đặt con số các doanh nghiệp “thây ma” được vốn mạo hiểm rót tiền là 574. Một phân tích của công ty tư vấn quản lý Kearney cho biết số lượng công ty “thây ma” trên toàn thế giới đã tăng khoảng 9% mỗi năm kể từ năm 2010, với tổng số là 2.370 tính đến năm 2024.

Mối lo ngại hiện không còn chỉ giới hạn ở những tổn thất của nhà đầu tư mà còn mở rộng sang các tác động kinh tế lớn hơn, chẳng hạn như việc phân bổ nguồn vốn sai lệch và nhân tài bị trói buộc trong các công ty hoạt động kém hiệu quả. Một số người tin rằng điều này có thể làm chậm năng suất AI và những đổi mới trong tương lai.

“Thông thường, các thực thể không tạo ra năng suất sẽ thất bại nhanh chóng do không thể đảm bảo nguồn vốn tiếp theo và chi trả các khoản nợ. Nhưng với sự bùng nổ của AI, gần một nửa số vốn đầu tư mạo hiểm đang đổ vào mọi thứ liên quan đến AI, và điều đó đã kéo dài tuổi thọ của chúng vượt xa mức kỳ vọng thông thường,” Joseph Favorito, người sáng lập Landmark Wealth Management, chia sẻ với tờ The Epoch Times.

Ông Favorito tin rằng việc hỗ trợ kéo dài cho các công ty AI ngập trong nợ nần hoặc mất khả năng thanh toán có thể làm chậm quá trình đổi mới và tạo ra những tác động lan tỏa rộng hơn cho nền kinh tế.

“Tại bất kỳ thời điểm nào, luôn có một giới hạn cho lượng vốn được phân bổ cho sự đổi mới. Nếu vốn được đổ vào một thực thể không có khả năng thanh toán, số tiền đó lẽ ra đã có thể được sử dụng tốt hơn ở những nơi khác—những nơi thực sự thúc đẩy đổi mới và năng suất,” ông nói.

“Nhưng điều này luôn xảy ra ở một mức độ nào đó. Đó là bản chất của chủ nghĩa tư bản. … Thách thức nằm ở chỗ mọi thực thể khi bắt đầu đều mắc nợ. Việc quyết định xem họ đang tiếp tục đổ tiền vào một khoản đầu tư vô vọng hay sẽ có một phần thưởng xứng đáng trong dài hạn là phụ thuộc vào những người phân bổ vốn,” ông Favorito nói.

Trả giá

“Khi kỷ nguyên trợ cấp kết thúc, những công ty tồn tại được sẽ là những cái tên đã dự đoán trước được điều đó,” Abdur Rehman Arshad, Giám đốc điều hành của Capidel Consulting, chia sẻ với tờ The Epoch Times.

Ông Arshad cho biết nguồn vốn mạo hiểm rẻ, cùng với các khoản tài trợ cho startup AI có thể do nhà nước hậu thuẫn, đã che lấp “kinh tế đơn vị thực tế” và mang lại cho các doanh nghiệp một giai đoạn từ 3 đến 6 năm có mức chi phí thấp giả tạo.

Ông cũng dự báo các chi phí liên quan đến AI sẽ tăng gấp 3 đến 10 lần. “Nhiều công ty sẽ phải đối mặt với mức thâm hụt doanh thu lên tới 800 tỷ USD vào năm 2030, biến họ thành những tổ chức ‘thây ma’,” ông Arshad nói.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng các yếu tố như vốn mạo hiểm, các khoản tài trợ và tín dụng đám mây—một loại tiền ảo được cung cấp bởi các nhà cung cấp dịch vụ đám mây—cũng có thể tạo ra sự khác biệt giữa “một nhà sáng lập phá sản và một ‘kỳ lân’ tiếp theo”.

Các công ty đủ tiêu chuẩn là “kỳ lân” AI là những công ty được định giá trên 1 tỷ USD. Tính đến tháng 12/2025, có 308 kỳ lân AI, bao gồm cả OpenAI, công ty sở hữu ChatGPT.

Trong đánh giá của ông Arshad, vốn hạt giống là điều thiết yếu đối với các startup AI, nhưng nó đòi hỏi sự thận trọng.

“Các startup thường đốt từ 30% [đến] 40% tiền mặt vào cơ sở hạ tầng trước khi họ tìm thấy sự phù hợp giữa sản phẩm và thị trường, và tỷ lệ đốt tiền đó có thể làm tê liệt một đội ngũ còn non trẻ. Nguồn tài trợ AI của liên bang dự kiến sẽ đạt 32 tỷ USD mỗi năm vào năm 2026, giúp kéo dài thời gian hoạt động mà không làm loãng vốn sở hữu, nhưng đồng thời cũng duy trì sự tồn tại của các liên doanh không hiệu quả,” ông nói.

Brayan Londono, người sáng lập Resume Tailor AI và là cựu phân tích viên vốn mạo hiểm, nghi ngờ rằng nhiều tuyên bố về “tăng hiệu quả” của AI đang bị trộn lẫn với sự tăng trưởng mang tính đầu cơ. Kết quả là nhu cầu mở rộng quy mô và thúc đẩy thêm những “câu chuyện màu mỡ” để tiếp tục rót vốn cho các doanh nghiệp không có khả năng tồn tại.

“Theo kinh nghiệm của tôi, các khoản tín dụng từ dịch vụ đám mây, chính phủ hoặc các hợp đồng doanh nghiệp, dù giúp trì hoãn chi phí cơ sở hạ tầng, nhưng đã che giấu đi những điểm yếu trong các yếu tố cơ bản,” ông Londono chia sẻ với tờ The Epoch Times.

“Tôi đã quan sát thấy một lượng tiền lớn đang bị mắc kẹt trong các startup AI có quỹ đạo phát triển thấp, và thời điểm nó tan rã sẽ dẫn đến sự mất giá đột ngột, khi những sự biến dạng đó bị phơi bày, một phần là do rủi ro đã bị định giá sai trong một thời gian quá dài,” ông nói.

Vỏ bọc rỗng

Có một vài cách khiến các công ty AI rơi vào tình trạng dậm chân tại chỗ và trở thành những “thây ma”.

Tạp chí Harvard Business Review lưu ý rằng các công ty AI có chi phí rất cao, nhưng nhiều nơi lại thiếu một kế hoạch doanh thu rõ ràng, đồng thời gọi con đường dẫn đến lợi nhuận là “mờ mịt”.

“Vấn đề là AI tạo sinh hiện nay có chi phí biến đổi cao nhưng doanh thu biến đổi lại thấp,” Andy Wu, Phó giáo sư quản trị kinh doanh thuộc Quỹ gia đình Arjun và Minoo Melwani, cho biết trong một bài báo.

Các ước tính về chi phí cho một startup AI ở giai đoạn tiền hạt giống vào năm 2026 dao động từ 50.000 USD—đối với những người muốn sử dụng phương pháp tự thân vận động—cho đến 2 triệu USD.

“Tôi đã quen với cách thức hoạt động của các startup và tỷ lệ thất bại của chúng. Chúng làm kẹt các quỹ vốn mạo hiểm lẽ ra có thể dành cho các startup khác. Tuy nhiên, các nhà đầu tư mạo hiểm hiểu rằng 9 trong số 10 công ty sẽ thất bại,” Nikki Finlay, cựu phó giáo sư kinh tế tại Đại học Clayton State ở Georgia và là một tác giả, chia sẻ với tờ The Epoch Times.

Bà cho biết hầu hết các startup trong lĩnh vực công nghệ gia nhập thị trường với kế hoạch sẽ được một công ty lớn hơn mua lại vào một thời điểm nào đó.

Ông Arshad nhận định rằng những lợi ích về năng suất từ AI “thường bị nói quá, với nhiều công ty nhận thấy lợi nhuận trên vốn đầu tư (ROI) rất ít hoặc gần như bằng không.”

“Nghiên cứu của MIT chỉ ra rằng 95% những đơn vị ứng dụng AI báo cáo không có sự tăng trưởng doanh thu đáng kể nào, và theo mô hình đường cong chữ J điển hình, sự sụt giảm năng suất trong giai đoạn đầu là phổ biến. Khoảng cách này nuôi dưỡng các startup ‘thây ma’ sống nhờ vào trợ cấp thay vì đầu ra thực tế,” ông cho biết thêm.

Một cách khác khiến các công ty AI rơi vào tình trạng lênh đênh mà không có doanh thu thực chất là thông qua việc “chèo kéo” nhân tài.

“Những gì xảy ra với việc chèo kéo nhân tài hàng đầu là công ty đó không bao giờ có cơ hội được mua lại, nhưng đó là giả định rằng các ý tưởng đó ngay từ đầu đã có khả năng sinh lời,” bà Finlay nói.

Một kịch bản “chèo kéo” nhân tài đã xảy ra tại Windsurf vào tháng 7/2025. Windsurf, trước đây được biết đến với tên gọi Codeium, đã được startup AI Cognition mua lại sau một khoảng thời gian 72 giờ căng thẳng, trong đó toàn bộ ban lãnh đạo của công ty đã bị Google lôi kéo về.

“Đối với các kỹ sư hàng đầu, và xét về tổng thể nền kinh tế, thì đây là một thắng lợi,” bà Finlay nói. “Họ có thể làm việc ở những nơi trả lương cao. Số tiền này sẽ quay trở lại nền kinh tế hoặc đổ vào những nơi mà nó có thể được sử dụng như một nguồn tài trợ bổ sung.”

Bà cũng đưa ra lời khuyên thận trọng cho bất kỳ ai đang đầu tư vào một startup AI.

“Không khác gì kỷ nguyên dot-com, từng có một lượng vốn khổng lồ được đổ vào bất cứ thứ gì có chữ dot-com trong tên gọi,” ông Favorito nhận định.

“Cuối cùng, bạn sẽ thấy điều tương tự xảy ra… Những công ty này sẽ biến mất thông qua các thương vụ bán tháo hoặc phá sản, và sẽ có những người chiến thắng gặt hái phần thưởng khi thị trường được củng cố và hợp nhất.”