Điều tra: Ngân hàng Công thương Trung Quốc giúp Huawei khẩn cấp chuyển 1,3 tỷ USD về TQ

Các tài liệu nội bộ do Hiệp hội Nhà báo Điều tra Quốc tế (ICIJ) thu thập cho thấy, vài ngày sau khi Mỹ truy tố Huawei và Mạnh Vãn Châu, Ngân hàng Công thương Trung Quốc (ICBC, còn gọi là Ngân hàng Công thương Trung Quốc) đã hỗ trợ Huawei chuyển 1,3 tỷ USD từ London, Anh về Trung Quốc. Vụ việc khiến các nhân viên phụ trách chống rửa tiền trong ngân hàng cảnh báo, nhưng ICBC vẫn quyết định mở rộng hợp tác với Huawei.

Trong báo cáo điều tra về “vốn Trung Quốc” công bố năm 2026, ICIJ tập trung vào hoạt động của nguồn vốn Trung Quốc. Cuộc điều tra mới nhất thu thập được một lượng lớn tài liệu nội bộ của ICBC, bao gồm bản ghi nhớ, biên bản họp, tài liệu thẩm tra và email, qua đó cho thấy một mối lo ngại mang tính hệ thống: Các ngân hàng quốc doanh của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ), khi hoạt động tại các trung tâm tài chính ở nước ngoài, đã đặt các mục tiêu chiến lược của ĐCSTQ, chỉ thị từ trụ sở chính ở Bắc Kinh và lợi ích của “khách hàng cấp quốc gia” lên trên các yêu cầu tuân thủ, chống rửa tiền và kiểm soát rủi ro tại địa phương.

Sáng sớm thứ Bảy, ngày 2/2/2019, trước kỳ nghỉ Tết Nguyên đán, trong một buổi sáng u ám, chi nhánh ICBC tại London đã khẩn cấp triệu tập 9 nhân viên ngân hàng trở lại văn phòng để họp. Ban quản lý yêu cầu họ xử lý một nhiệm vụ khẩn cấp: nhanh chóng chuyển 1,3 tỷ USD từ tài khoản của công ty con Huawei tại Anh về Thâm Quyến, Trung Quốc.

Bản thân giao dịch này không bị cáo buộc là bất hợp pháp, nhưng thời điểm chuyển tiền lại hết sức bất thường.

ICIJ cho biết, theo các tài liệu mật của ICBC mà họ tiếp cận được, Huawei nói rằng họ cần chuyển khoản “tiền khẩn cấp” về Trung Quốc.

Các nhà điều tra đã thu thập và xem xét khoảng 4,8 triệu hồ sơ nội bộ của ICBC trong gần 20 năm, bao gồm hồ sơ khách hàng, báo cáo thẩm tra, biên bản họp và email nội bộ bằng tiếng Trung và tiếng Anh.

Một lãnh đạo ngân hàng từng tham gia cuộc họp hôm đó nói với các điều tra viên rằng khoản tiền được chuyển gấp này “rất có thể là vì những tin tức tiêu cực” — tức thông tin Huawei vừa bị Mỹ truy tố hình sự.

5 ngày trước đó, Mỹ công khai đưa ra các cáo buộc hình sự đối với Huawei và Giám đốc Tài chính (CFO) Mạnh Vãn Châu, liên quan đến các cáo buộc né tránh lệnh trừng phạt Iran, gian lận ngân hàng và rửa tiền.

Mạnh Vãn Châu là con gái nhà sáng lập Huawei Nhậm Chính Phi. Tháng 12/2018, bà bị cơ quan thực thi pháp luật Canada bắt giữ khi quá cảnh tại Vancouver theo yêu cầu của Mỹ. Huawei phủ nhận hành vi sai trái và vụ án liên quan vẫn được xét xử tại tòa án Mỹ. Sau đó, Mạnh Vãn Châu được tại ngoại với khoản bảo lãnh 7,5 triệu USD và bị hạn chế cư trú tại một dinh thự ở Canada. Để trả đũa, Bắc Kinh sau đó bắt giữ 2 công dân Canada — 1 cựu nhà ngoại giao và 1 cố vấn — và họ đã trải qua hơn 1.000 ngày trong các nhà tù của ĐCSTQ.

Trụ sở Bắc Kinh lấn át hoạt động tuân thủ tại London

Sau khi bà Mạnh Vãn Châu bị bắt, chi nhánh ICBC tại London từng theo sát các rủi ro pháp lý và trừng phạt liên quan đến Huawei. ICIJ tiết lộ rằng sau khi Bộ Tư pháp Mỹ công khai truy tố Huawei vào cuối tháng 1/2019, bộ phận tuân thủ và lãnh đạo cấp cao của ICBC London từng đồng ý tạm dừng giao dịch với Huawei cho đến khi công ty cung cấp đủ tài liệu để ngân hàng đánh giá liệu các khoản tiền gửi của họ có thể liên quan đến những hành vi phạm tội mà phía Mỹ cáo buộc hay không.

Tuy nhiên, Huawei không cung cấp trước các tài liệu được yêu cầu. Theo một bản ghi nhớ nội bộ của ICBC ghi lại diễn biến vụ việc, tối thứ Sáu, ngày 1/2/2019, đại diện Huawei đến văn phòng ICBC London trên phố King William, yêu cầu rút toàn bộ tiền gửi của công ty con Huawei tại Anh “càng sớm càng tốt”.

Huawei là một trong những khách hàng gửi tiền quan trọng nhất của chi nhánh ICBC London. Hồ sơ nội bộ cho thấy ICBC xếp Huawei vào nhóm “khách hàng chiến lược”, cung cấp cho công ty các dịch vụ như cho vay và quản lý tiền mặt. Khi Huawei mở tài khoản cho công ty con tại Anh ở chi nhánh ICBC London, ngân hàng còn xếp Huawei vào nhóm doanh nghiệp Trung Quốc hoạt động ở nước ngoài.

Sau khi công ty con Huawei tại Anh mở tài khoản, tổng tiền gửi của khách hàng tại chi nhánh ICBC London tăng khoảng 66%.

Báo cáo cho biết hai lãnh đạo cấp cao của ICBC London đã cố ngăn Huawei rút khoản tiền khổng lồ này vì hành động đó sẽ gây tổn thất lớn cho chi nhánh, nhưng những nỗ lực này đều “vô ích”. Trước đó, trụ sở chính của ICBC tại Bắc Kinh đã phê duyệt yêu cầu chuyển tiền của ban lãnh đạo Huawei và ra lệnh cho chi nhánh London thực hiện.

Lúc 8h sáng thứ Bảy, ngày 2/2/2019, các lãnh đạo tại trụ sở Bắc Kinh triệu tập 9 nhân viên chi nhánh London tham gia một cuộc họp qua điện thoại. Bắc Kinh cho biết trụ sở chính sẽ bảo đảm chi nhánh London có đủ vốn để duy trì hoạt động. Sau đó, một số lãnh đạo đã chuyển 1,3 tỷ USD của Huawei tại London vào tài khoản của công ty này ở Thâm Quyến ngay trong sáng hôm đó.

Trưởng bộ phận chống rửa tiền gặp trở ngại khi điều tra nội bộ

Mãi đến thứ Hai, ngày 4/2/2019, thông tin về khoản chuyển tiền khổng lồ này mới đến bộ phận tuân thủ của chi nhánh London và lập tức gây cảnh báo. Khi đó, Eric Guegan, cán bộ phụ trách báo cáo chống rửa tiền của ICBC London, ngay sau đó đã tiến hành điều tra nội bộ và trong 2 tuần tiếp theo thẩm vấn những người tham gia giao dịch.

Trong một bản ghi nhớ nội bộ, Guegan viết: “Thực hiện thanh toán ngoài giờ làm việc tại London là điều bất thường. Việc bố trí nhân viên làm thêm vào thứ Bảy để xử lý một khoản thanh toán lớn sẽ làm gia tăng khả năng gian lận”.

Ông cho rằng ngân hàng lẽ ra phải tiến hành điều tra kỹ lưỡng trước khi giải ngân, đồng thời chỉ ra rằng quyết định này được đưa ra “dưới sức ép từ Huawei và trụ sở chính ở Bắc Kinh”.

Guegan đặt câu hỏi về việc đội ngũ ICBC đã phớt lờ quyết định trước đó về việc tạm dừng xử lý giao dịch của Huawei, đồng thời không xác minh liệu khoản tiền có liên quan đến những cáo buộc của phía Mỹ hay không. Ông mô tả việc một số nhân viên tại London nóng lòng làm theo trụ sở chính ở Bắc Kinh là “không theo thông lệ”.

Cán bộ phụ trách chống rửa tiền này đưa ra đánh giá nghiêm khắc nhất: “Huawei có thể đang tìm cách chuyển tiền về Trung Quốc để tránh việc các điều tra viên về lệnh trừng phạt của Mỹ phong tỏa tài sản của họ”. Ông nói thêm: “Chúng ta cần xem xét lại mối quan hệ với trụ sở chính và cân nhắc thời điểm cần có biện pháp cứng rắn”.

Trong email gửi các lãnh đạo cấp cao của ICBC London, Guegan đề nghị tiến hành “thẩm tra tăng cường” đối với Huawei. Đây là quy trình tiêu chuẩn mà các ngân hàng áp dụng đối với những khách hàng bị cáo buộc có hành vi sai trái.

Chỉ 15 phút sau, Tổng giám đốc chi nhánh London, Hàn Thụy Tường, đã trả lời email và truyền đạt chỉ thị rõ ràng từ trụ sở chính: “Tiếp tục kinh doanh với Huawei”.

Liên tục tìm cách giữ Huawei, khách hàng rủi ro cao

Cuối tháng đó, Huawei mời các lãnh đạo chi nhánh ICBC London đến văn phòng của công ty tại London để gặp mặt. Huawei cho biết sẽ đánh dấu nội bộ các giao dịch với Syria, Iran, Cuba và một số thực thể của Nga đang chịu lệnh trừng phạt, đồng thời những giao dịch này sẽ không được thực hiện thông qua ICBC London.

Tuy nhiên, cuộc gặp không xóa bỏ những nghi ngờ của Guegan. Trong một báo cáo nội bộ, ông cho rằng những giải thích của Huawei về chính sách chống hối lộ và chống tham nhũng “không thuyết phục”.

Vài tuần sau, một công ty thẩm tra bên ngoài của ICBC kết luận xếp Huawei vào nhóm khách hàng “rủi ro cực cao” của chi nhánh ICBC London. Lý do bao gồm việc Huawei không chỉ có mối quan hệ mật thiết với chính quyền ĐCSTQ mà còn đối mặt với các cáo buộc tham nhũng, gian lận và các hành vi phạm tội khác tại nhiều quốc gia, trong đó có Mỹ, Quần đảo Solomon và Brazil.

Báo cáo cũng cho biết, mặc dù Huawei từ lâu khẳng định mình không phải doanh nghiệp nhà nước của ĐCSTQ và không chịu sự kiểm soát của chính quyền ĐCSTQ, các tài liệu nội bộ của ICBC thừa nhận rằng “không có bằng chứng độc lập” để xác minh quyền sở hữu, cơ cấu quản lý của Huawei cũng như mức độ can thiệp của chính quyền ĐCSTQ.

Dù vậy, chi nhánh ICBC London không cắt đứt quan hệ với Huawei. Trong báo cáo cuối cùng, Guegan cho biết ban lãnh đạo cấp cao đã tiến hành “một nỗ lực không ngừng nghỉ” nhằm giữ lại hoạt động kinh doanh của Huawei. Tháng 10/2019, ông từ chức.

Graham Barrow, chuyên gia về rửa tiền từng tư vấn cho nhiều ngân hàng lớn, nói với ICIJ: “Xét cho cùng, Huawei và ICBC có cùng đối tượng trung thành, đó là Bắc Kinh (chính quyền)”.

Năm 2023 chuyển sang cơ chế “thanh toán trước, bổ sung hồ sơ sau”

Cuộc điều tra của ICIJ cho thấy ngay cả khi Huawei tiếp tục được xếp vào nhóm khách hàng rủi ro cao cần thẩm tra bổ sung, ICBC vẫn không ngừng hỗ trợ công ty này.

Sau khi Mỹ đưa Huawei cùng nhiều doanh nghiệp liên quan vào danh sách kiểm soát xuất khẩu năm 2019, ICBC vẫn mở tài khoản cho Huawei tại Sydney và Frankfurt, đồng thời trở thành một trong những đơn vị bảo lãnh phát hành chính cho đợt phát hành trái phiếu trong nước trị giá khoảng 850 triệu USD của Huawei. ICBC cũng tiếp tục hỗ trợ Huawei thông qua hoạt động tài trợ vốn để mua thiết bị tại các thị trường nước ngoài. Tài liệu của ICIJ cho thấy, kể từ năm 2003, ICBC đã cam kết cung cấp hơn 2 tỷ USD tài chính cho Huawei hoặc các thực thể mua sản phẩm và dịch vụ của Huawei.

Năm 2023, Huawei phàn nàn rằng các yêu cầu thẩm tra của ICBC khiến tốc độ thanh toán bị chậm lại. Một quản lý tại trụ sở ICBC ở Bắc Kinh đã khẩn cấp yêu cầu chi nhánh London đẩy nhanh quy trình phê duyệt: “Nếu chúng ta không thể cung cấp cho Huawei giải pháp thanh toán hiệu quả hơn, việc hợp tác sâu hơn giữa trụ sở ICBC và Tập đoàn Huawei có thể bị ảnh hưởng”.

Sau đó, chi nhánh ICBC London đồng ý cho phép các giao dịch của Huawei theo cơ chế “thanh toán trước, bổ sung hồ sơ sau”, tức cho phép tiền được chuyển qua tài khoản trước, sau đó mới yêu cầu cung cấp thông tin giao dịch và các tài liệu chứng minh. Một nhân viên ngân hàng truyền đạt quan điểm của trụ sở chính cho các đồng nghiệp tại London: “Trụ sở chính cũng đề cập rằng Huawei là một khách hàng rất quan trọng đối với họ”.

Cuộc chiến pháp lý của Mỹ với Huawei bắt đầu

Tuần trước, vụ án Mỹ truy tố Huawei đã được đưa ra xét xử tại tòa án liên bang ở New York. Phán quyết của vụ án sẽ quyết định liệu công ty Trung Quốc này có vi phạm các quy định về trừng phạt và các tội danh khác hay không.

“Cách thức vận hành của toàn bộ công ty này là trộm cắp, dối trá và che đậy,” luật sư Bộ Tư pháp Mỹ Taylor Stout nói tại tòa. “Trong 20 năm, Huawei đã… lạm dụng hệ thống tài chính Mỹ… qua đó thống trị ngành viễn thông toàn cầu”.

Luật sư bào chữa cho Huawei, Brian Heberlig, bác bỏ cáo buộc này. Ông nói: “Thành công của Huawei đến từ chính nỗ lực của họ. Tội phạm không phải là điều được lên kế hoạch từ trước”.

Phiên tòa xét xử Huawei bắt đầu trong bối cảnh lãnh đạo ĐCSTQ Tập Cận Bình dự kiến tới Washington D.C. để gặp Tổng thống Mỹ Donald Trump, thảo luận về thương mại và các vấn đề nhạy cảm khác.

Việc Huawei mở rộng hoạt động ở nước ngoài từ lâu được xem là một phần trong ảnh hưởng của ĐCSTQ. Tim Rühlig, chuyên gia phân tích cấp cao về Trung Quốc tại Viện Nghiên cứu An ninh Liên minh châu Âu (EUISS), nói với ICIJ rằng Huawei có vai trò quan trọng đối với đảng-nhà nước.