Ba Lan thúc giục Ukraine đổi tên đường mang tên nhân vật cộng tác với Đức Quốc xã

Quan hệ giữa Ba Lan và Ukraine đang xuất hiện những căng thẳng nghiêm trọng vì vấn đề ký ức lịch sử, cụ thể là việc Tổng thống Volodymyr Zelensky tiếp tục vinh danh các nhân vật và tổ chức dân tộc chủ nghĩa Ukraine thời Thế chiến II như OUN và UPA.

Theo quan điểm của nhiều người Ukraine, đây là những lực lượng đã đấu tranh cho nền độc lập dân tộc trong bối cảnh đất nước bị kẹp giữa Đức Quốc xã và Liên Xô. Tuy nhiên, đối với Ba Lan, OUN và UPA không chỉ là các tổ chức dân tộc chủ nghĩa mà còn là những lực lượng đã tham gia các chiến dịch thanh lọc sắc tộc khiến hàng chục ngàn, thậm chí hơn 100.000 người Ba Lan thiệt mạng tại vùng Volhynia và Đông Galicia trong giai đoạn 1943–1944.

Hồi cuối tháng Năm, ông Zelensky đã tham dự lễ cải táng cấp nhà nước dành cho Andrey Melnik, một trong những người sáng lập OUN. Andrey Melnik và Stepan Bandera đều là lãnh đạo của phong trào dân tộc chủ nghĩa Ukraine nhưng thuộc hai phe khác nhau và cạnh tranh quyền lãnh đạo. Bandera là nhân vật dân tộc chủ nghĩa được nhiều người tại Ukraine ngày nay tôn vinh như một anh hùng dân tộc.  Sau đó, ông Zelensky đã trao danh hiệu “Anh hùng UPA” cho một đơn vị quân đội Ukraine.

Nhiều chính trị gia và người dân Ba Lan xem đây là hành động tôn vinh những người mà họ coi là thủ phạm của một cuộc diệt chủng. Điều này đã làm bùng lên làn sóng chỉ trích từ nhiều phe phái chính trị tại Ba Lan. Tổng thống Karol Nawrocki được cho là đang xem xét khả năng tước Huân chương Đại bàng Trắng – phần thưởng cao quý nhất của Ba Lan – mà ông Zelensky từng nhận vào năm 2023. Trong khi đó, Thủ tướng Donald Tusk dù cũng chỉ trích các động thái của Kiev nhưng cho rằng hai bên cần tìm cách hòa giải vì tranh cãi này chỉ có lợi cho Nga. Đây không phải là một bất đồng mới phát sinh mà là một vết thương lịch sử kéo dài nhiều thập kỷ.

Dưới sức ép của cuộc chiến với Nga từ năm 2022, cả Warsaw và Kiev đã cố gắng gác lại những tranh cãi lịch sử để tập trung vào lợi ích chiến lược chung. Tuy nhiên, việc Ukraine tiếp tục tôn vinh các nhân vật gây tranh cãi đã khiến nhiều người Ba Lan cảm thấy rằng nỗi đau lịch sử của họ đang bị xem nhẹ hoặc phủ nhận. Bên cạnh đó, quan hệ Ba Lan – Ukraine còn tồn tại nhiều mâu thuẫn khác ngoài vấn đề lịch sử. Ba Lan từng phản đối việc nông sản Ukraine tràn vào thị trường châu Âu vì gây thiệt hại cho nông dân trong nước, đồng thời lo ngại việc Ukraine gia nhập Liên minh châu Âu có thể làm thay đổi cán cân quyền lực và phân bổ nguồn quỹ trong EU. Ngoài ra, Warsaw đã tiếp nhận hàng triệu người Ukraine nhưng Kiev lại mong muốn nhiều công dân của mình trở về để phục vụ nền kinh tế và quân đội trong nước. Những yếu tố này khiến sự bất mãn vốn âm ỉ nay càng dễ bùng phát khi xuất hiện các tranh cãi về lịch sử.

Một nghịch lý đáng chú ý là ông Zelensky là một chính trị gia gốc Do Thái, từng đắc cử với hình ảnh hòa giải dân tộc và đoàn kết xã hội, nhưng hiện lại đang ca ngợi những nhân vật từng theo đuổi các dự án chính trị mang màu sắc dân tộc cực đoan, trong đó có những tư tưởng bị chỉ trích là độc tài và bài Do Thái.