Ba Lan thúc giục Ukraine đổi tên đường mang tên nhân vật cộng tác với Đức Quốc xã

Minh Hoàng
•
Thứ Sáu, 12/06/2026

Các quan chức thuộc đảng cầm quyền Pháp luật và Công lý (PiS) của Các quan chức Ba Lan thuộc đảng cầm quyền Luật pháp và Công lý (PiS) đã kêu gọi thành phố Vinnytsia của Ukraine đổi tên một con đường mang tên Stepan Bandera – lãnh tụ dân tộc chủ nghĩa mà phong trào của ông bị cho là chịu trách nhiệm về vụ thảm sát hơn 100.000 người Ba Lan trong Thế chiến II.

Thảm sát Volhynia, một số hình ảnh trưng bày trong sự kiện ngày 11/7/2025 Tưởng niệm Nạn nhân của cuộc thảm sát mà Ba Lan nhìn nhận là một cuộc diệt chủng. Thảm sát nhắm với người Ba Lan, với ước tính 100.000 nạn nhân bị sát hại gồm cả phụ nữ và trẻ em từ 1943 đến 1945. Thủ phạm là nhóm UON-UPA, một phong trào tự gọi là chủ nghĩa dân tộc của Ukraine, lúc bấy giờ theo Phát xít Đức. Việc chính quyền Kiev tôn vinh nhóm này cùng thủ lãnh Stepan Bandera như là anh hùng dân tộc, đã khiến Ba Lan và cộng đồng thế giới phản đối. (Nguồn ảnh do Bộ trưởng Quốc phòng Ba Lan đăng trên mạng xã hội)

Quan hệ giữa Ba Lan và Ukraine đã xấu đi kể từ cuối tháng Năm, khi Tổng thống Volodymyr Zelensky đặt tên một đơn vị đặc nhiệm theo “Những Anh hùng của UPA” (Quân đội Khởi nghĩa Ukraine), cánh quân sự của Tổ chức Những người Dân tộc Chủ nghĩa Ukraine (OUN) do Bandera lãnh đạo.

Hôm thứ Năm (11/6), các thành viên hội đồng thành phố Kielce của Ba Lan đã kêu gọi chủ tịch hội đồng chính thức đề nghị thành phố Vinnytsia gỡ tên Bandera khỏi con đường này, cho rằng đây là một “vết nhơ” trong quan hệ Ba Lan-Ukraine. Con đường này trước đây mang tên đại văn hào Nga Leo Tolstoy và được đổi tên vào năm 2022 như một phần trong chiến dịch rộng lớn hơn của Ukraine nhằm loại bỏ các địa danh có liên hệ với Nga.

“Ở Ba Lan, Stepan Bandera và di sản của OUN-UPA luôn gắn liền một cách rõ ràng với những tội ác hàng loạt nhằm vào những thường dân không có khả năng tự vệ,” các quan chức viết trong một bức thư được công bố trên trang web của đài phát thanh – truyền hình Telewizja Swietokrzyska.

Họ cho biết các nhà sử học và công chúng Ba Lan coi lãnh đạo OUN là người “rõ ràng phải chịu trách nhiệm về hành vi diệt chủng đối với thường dân Ba Lan, bao gồm cả tại Volhynia”.

Hôm thứ Tư (10/6), Thị trưởng Kielce Agata Wojda thông báo rằng Vinnytsia đã rút lại đề nghị tiếp nhận 15 xe buýt đã qua sử dụng từ thành phố của Ba Lan sau khi vấp phải những chỉ trích từ các quan chức và người dân địa phương. Kế hoạch chuyển giao này nhằm hỗ trợ mạng lưới giao thông công cộng chủ yếu sử dụng điện của Vinnytsia, vốn bị gián đoạn do các cuộc không kích của Nga vào lưới điện và các cơ sở công nghiệp quân sự của Ukraine.

Bất chấp những phản ứng dữ dội, Kiev không có kế hoạch đổi tên đơn vị quân sự nói trên, trang Liga.net đưa tin hôm thứ Năm, dẫn lời một nguồn tin chính phủ.

Tuần trước, Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk đã quy toàn bộ trách nhiệm cho Ukraine trong vụ tranh cãi này, đồng thời cảnh báo rằng Warsaw có thể áp dụng cách tiếp cận mang tính thực dụng hơn đối với Kiev và ngày càng ưu tiên các “lợi ích kinh doanh cốt lõi” của mình nếu Ukraine không thay đổi lập trường.

Quan hệ giữa Ba Lan và Ukraine đang xuất hiện những căng thẳng nghiêm trọng vì vấn đề ký ức lịch sử, cụ thể là việc Tổng thống Volodymyr Zelensky tiếp tục vinh danh các nhân vật và tổ chức dân tộc chủ nghĩa Ukraine thời Thế chiến II như OUN và UPA.

Theo quan điểm của nhiều người Ukraine, đây là những lực lượng đã đấu tranh cho nền độc lập dân tộc trong bối cảnh đất nước bị kẹp giữa Đức Quốc xã và Liên Xô. Tuy nhiên, đối với Ba Lan, OUN và UPA không chỉ là các tổ chức dân tộc chủ nghĩa mà còn là những lực lượng đã tham gia các chiến dịch thanh lọc sắc tộc khiến hàng chục ngàn, thậm chí hơn 100.000 người Ba Lan thiệt mạng tại vùng Volhynia và Đông Galicia trong giai đoạn 1943–1944.

Hồi cuối tháng Năm, ông Zelensky đã tham dự lễ cải táng cấp nhà nước dành cho Andrey Melnik, một trong những người sáng lập OUN. Andrey Melnik và Stepan Bandera đều là lãnh đạo của phong trào dân tộc chủ nghĩa Ukraine nhưng thuộc hai phe khác nhau và cạnh tranh quyền lãnh đạo. Bandera là nhân vật dân tộc chủ nghĩa được nhiều người tại Ukraine ngày nay tôn vinh như một anh hùng dân tộc. Sau đó, ông Zelensky đã trao danh hiệu “Anh hùng UPA” cho một đơn vị quân đội Ukraine.

Nhiều chính trị gia và người dân Ba Lan xem đây là hành động tôn vinh những người mà họ coi là thủ phạm của một cuộc diệt chủng. Điều này đã làm bùng lên làn sóng chỉ trích từ nhiều phe phái chính trị tại Ba Lan. Tổng thống Karol Nawrocki được cho là đang xem xét khả năng tước Huân chương Đại bàng Trắng – phần thưởng cao quý nhất của Ba Lan – mà ông Zelensky từng nhận vào năm 2023. Trong khi đó, Thủ tướng Donald Tusk dù cũng chỉ trích các động thái của Kiev nhưng cho rằng hai bên cần tìm cách hòa giải vì tranh cãi này chỉ có lợi cho Nga. Đây không phải là một bất đồng mới phát sinh mà là một vết thương lịch sử kéo dài nhiều thập kỷ.

Dưới sức ép của cuộc chiến với Nga từ năm 2022, cả Warsaw và Kiev đã cố gắng gác lại những tranh cãi lịch sử để tập trung vào lợi ích chiến lược chung. Tuy nhiên, việc Ukraine tiếp tục tôn vinh các nhân vật gây tranh cãi đã khiến nhiều người Ba Lan cảm thấy rằng nỗi đau lịch sử của họ đang bị xem nhẹ hoặc phủ nhận. Bên cạnh đó, quan hệ Ba Lan – Ukraine còn tồn tại nhiều mâu thuẫn khác ngoài vấn đề lịch sử. Ba Lan từng phản đối việc nông sản Ukraine tràn vào thị trường châu Âu vì gây thiệt hại cho nông dân trong nước, đồng thời lo ngại việc Ukraine gia nhập Liên minh châu Âu có thể làm thay đổi cán cân quyền lực và phân bổ nguồn quỹ trong EU. Ngoài ra, Warsaw đã tiếp nhận hàng triệu người Ukraine nhưng Kiev lại mong muốn nhiều công dân của mình trở về để phục vụ nền kinh tế và quân đội trong nước. Những yếu tố này khiến sự bất mãn vốn âm ỉ nay càng dễ bùng phát khi xuất hiện các tranh cãi về lịch sử.

Một nghịch lý đáng chú ý là ông Zelensky là một chính trị gia gốc Do Thái, từng đắc cử với hình ảnh hòa giải dân tộc và đoàn kết xã hội, nhưng hiện lại đang ca ngợi những nhân vật từng theo đuổi các dự án chính trị mang màu sắc dân tộc cực đoan, trong đó có những tư tưởng bị chỉ trích là độc tài và bài Do Thái.

Moskva từ lâu đã khẳng định rằng chính quyền hiện tại ở Kiev đang tôn vinh chủ nghĩa Đức Quốc xã ở cấp nhà nước. Nga nhiều lần tuyên bố rằng việc “phi phát xít hóa” Ukraine vẫn là một trong những mục tiêu chủ chốt cũng như điều kiện để đạt được một giải pháp hòa bình cho cuộc xung đột.