Đối đầu tại Tòa Hiến pháp Ba Lan, Tổng thống triệu tập họp khẩn

Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki rạng sáng thứ Bảy (31/10) đích thân đến Tòa Hiến pháp, xô đẩy với các thẩm phán ở lối vào, rồi triệu tập các phe trong quốc hội họp khẩn.

Ông cáo buộc một cơ quan hiến định của nhà nước đã bị chiếm giữ bằng vũ lực. Trước đó, các thẩm phán được chính phủ hậu thuẫn tuyên bố đình chỉ chức vụ của Chánh án và Phó Chánh án Tòa Hiến pháp, làm bùng lên cuộc tranh giành quyền kiểm soát tòa.

Hai bên chính trong cuộc tranh chấp là liên minh cầm quyền do Thủ tướng Donald Tusk lãnh đạo và Tổng thống Nawrocki, người được đảng đối lập cánh hữu Luật pháp và Công lý (PiS) hậu thuẫn. Họ từ lâu đã bất đồng về tính hợp pháp của Tòa Hiến pháp.

Lần này, một số thẩm phán mới được chính phủ ủng hộ tìm cách nắm quyền điều hành tòa. Ban lãnh đạo vốn có của tòa, được tổng thống và phe đối lập ủng hộ, không công nhận tính hợp pháp của các động thái đó.

Tổng thống đến tận tòa, yêu cầu khôi phục trật tự hiến pháp

Tờ The Guardian đưa tin ông Nawrocki đang trên đường tới Senegal trong chuyến thăm cấp nhà nước thì nhận được tin về vụ tranh chấp và ra lệnh cho chuyên cơ quay trở lại Ba Lan.

Trước 1h sáng thứ Bảy, ông cùng Chánh án Tòa án Tối cao Zbigniew Kapiński vào trụ sở Tòa Hiến pháp. Video tại hiện trường cho thấy tổng thống xảy ra va chạm với các thẩm phán ở lối vào tòa nhà.

Vào bên trong, ông Nawrocki nói thẳng với một số thẩm phán mới: “Các vị không phải là thẩm phán Tòa Hiến pháp”.

Trước 5h sáng, ông Nawrocki đã rời tòa. Bên ngoài, Chánh văn phòng Tổng thống Paweł Szefernaker thay mặt tổng thống đọc tuyên bố: “Trong đêm vừa qua, trật tự hiến pháp của Cộng hòa Ba Lan đã bị phá vỡ, một cơ quan hiến định của nhà nước đã bị chiếm quyền bằng vũ lực”.

Tổng thống cho biết đã trao đổi với ông Kapiński, người cũng không công nhận tính hợp pháp của các động thái trên. Ông Nawrocki nói thêm rằng ông đã giúp Phó Chánh án Bartłomiej Sochański, người ông coi là vẫn tại nhiệm hợp pháp, vào tòa nhà. Ông cũng yêu cầu lực lượng thực thi pháp luật do chính phủ cử đến rút khỏi tòa.

Với lý do an ninh nội bộ Ba Lan đang bị đe dọa, ông Nawrocki tuyên bố triệu tập đại diện các phe phái trong quốc hội họp khẩn ngay trong ngày, nhằm “ổn định tình hình chính trị, khôi phục trật tự hiến pháp”.

7 thẩm phán mới vào tòa, tranh chấp quyền kiểm soát leo thang

Trang tin tiếng Anh Notes from Poland dẫn lời người phát ngôn Tòa Hiến pháp cho biết, 7 người được quốc hội bầu làm thẩm phán Tòa Hiến pháp trong năm nay đã vào tòa qua cửa hông thông sang Văn phòng Thủ tướng. Nhóm này được nhân viên Lực lượng Bảo vệ Nhà nước (SOP) hộ tống và đi vào tòa qua cửa phụ, tránh cửa chính nơi người biểu tình đang tụ tập.

Một người trong số đó, bà Anna Korwin-Piotrowska, nói chính bà đã ra lệnh đình chỉ chức vụ của Chánh án Bogdan Święczkowski. Bà cho rằng mình là thẩm phán có thâm niên cao nhất nên có quyền đứng ra điều hành hoạt động của tòa.

Trang web của tòa cũng đăng tuyên bố cho biết Chánh án và Phó Chánh án bị tạm đình chỉ chức vụ một tháng.

Tuy nhiên, tài khoản X của Tòa Hiến pháp tuyên bố trang web của tòa “đã bị chiếm quyền trái phép”, khẳng định Chánh án và Phó Chánh án vẫn đang tại nhiệm, đồng thời phủ nhận tư cách thẩm phán Tòa Hiến pháp của bà Korwin-Piotrowska.

Bà Korwin-Piotrowska đã thông báo kế hoạch triệu tập đại hội thẩm phán Tòa Hiến pháp vào thứ Ba (3/11) để bàn về ngân sách của tòa, theo đài truyền hình công TVP của Ba Lan.

Tính hợp pháp của lệnh đình chỉ bị nghi ngờ, chính phủ nhấn mạnh khôi phục pháp quyền

Bà Korwin-Piotrowska cáo buộc Chánh án ngăn cản các thẩm phán mới nhậm chức và nói tòa có sai phạm trong việc phân công vụ án. Đó là lý do bà đưa ra để đình chỉ chức vụ của ông.

Tuy nhiên, căn cứ pháp lý của quyết định đình chỉ đang bị đặt dấu hỏi. Lệnh đình chỉ viện dẫn Điều 130 Luật Tổ chức các tòa án thường. Điều luật này cho phép tạm đình chỉ chức vụ thẩm phán tối đa một tháng trong một số trường hợp. Đó là khi thẩm phán bị bắt quả tang phạm tội cố ý, hoặc khi cần buộc thẩm phán ngừng làm việc ngay vì hành vi của người đó, để giữ uy tín của tòa hay lợi ích quan trọng của công vụ.

Phe ủng hộ việc đình chỉ cho rằng quy định này cũng áp dụng cho Tòa Hiến pháp, nhưng cách diễn giải điều luật và thẩm quyền ra lệnh đình chỉ vẫn còn gây tranh cãi.

Chuyên gia luật Marcin Matczak từng chỉ trích cải cách tư pháp của đảng PiS, nhưng lần này lại đặt nghi vấn về quyết định đình chỉ. Ông nói chưa bao giờ nghĩ có ngày mình lại lên tiếng bênh vực ông Święczkowski, song căn cứ pháp lý của biện pháp đình chỉ này “hoàn toàn không tồn tại”.

Về phần mình, Thủ tướng Tusk bảo vệ hành động của chính phủ: “Khôi phục pháp quyền là trách nhiệm của chúng tôi”.

Ông Tusk chỉ trích đảng PiS đã có những hành vi vi phạm pháp luật trong nhiều năm cầm quyền. Ông nói quá trình khôi phục pháp quyền rất khó khăn, có lúc còn gây đau đớn, nhưng phải hành động dứt khoát.

Đại sứ Mỹ tại Ba Lan Tom Rose cảnh báo hai bên đưa ra những thông tin hoàn toàn trái ngược về diễn biến và nguyên nhân sự việc. Trong khi đó, hàng ngàn người tụ tập bên ngoài tòa khiến tình hình vốn đã căng thẳng càng có nguy cơ vượt khỏi tầm kiểm soát.

Tranh cãi bổ nhiệm thẩm phán kéo dài nhiều năm

Cuộc tranh chấp này bắt nguồn từ năm 2015. Khi đó, chính phủ trung dung sắp mãn nhiệm và chính phủ cánh hữu lên thay đã lần lượt bổ nhiệm thẩm phán theo những cách gây tranh cãi về mặt pháp lý.

Chính phủ của ông Tusk lên nắm quyền năm 2023 và không công nhận tính hợp pháp của thành phần Tòa Hiến pháp hiện tại.

Năm nay, quốc hội bầu 8 thẩm phán mới vào Tòa Hiến pháp, nhưng ông Nawrocki từ chối tiếp nhận lời tuyên thệ của 5 người trong số đó, với lý do còn nghi ngại về quy trình tuyển chọn hoặc tư cách của họ.

Cả 5 người này đã tự tuyên thệ tại quốc hội và gửi bản tuyên thệ tới Phủ Tổng thống. Chánh án Święczkowski vẫn không công nhận tư cách thẩm phán của họ và không cho họ vào tòa làm việc.