Mỹ cảnh báo công dân về rủi ro khi đến Trung Quốc: Có “nguy cơ bị bắt giữ”

Ngày 4/9 theo giờ miền Đông Hoa Kỳ, Bộ Ngoại giao Mỹ cập nhật cảnh báo du lịch đối với Trung Quốc. Mặc dù Trung Quốc Đại Lục vẫn được xếp ở “Cấp 2: Tăng cường cảnh giác”, nội dung bản hướng dẫn mới đã được tăng cường đáng kể cả ở phần tóm tắt lẫn các nội dung cụ thể.

Lần đầu tiên, cảnh báo mới đưa “nguy cơ bị bắt giữ hoặc giam giữ bất công” vào nhóm cảnh báo cốt lõi, đồng thời bổ sung chi tiết về thực thi pháp luật tùy tiện, lệnh cấm xuất cảnh, giám sát xuyên quốc gia đối với thông tin liên lạc điện tử, cũng như nguy cơ bị điều tra có mục tiêu đối với những người có nghề nghiệp và thân phận nhất định, đặc biệt là công dân Mỹ gốc Hoa và những người từng hoặc đang liên quan đến Chính phủ Mỹ.

Công dân Mỹ gốc Hoa và người liên quan đến Chính phủ Mỹ được nêu đích danh

Bản cảnh báo mới liệt kê nhiều nhóm có thể bị các cơ quan an ninh của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) “đặc biệt chú ý” và chịu sự kiểm tra bổ sung. Những nhóm này gồm công dân Mỹ có nguồn gốc hoặc huyết thống Trung Quốc, người vướng tranh chấp thương mại, người có liên hệ với các doanh nghiệp Mỹ đang vướng tranh chấp thương mại tại Trung Quốc, cũng như những người hiện hoặc trước đây có liên quan đến các cơ quan thực thi pháp luật, quân đội, tình báo hoặc chính phủ Mỹ.

Bộ Ngoại giao Mỹ chỉ ra rằng trong các cuộc điều tra gián điệp, chính quyền ĐCSTQ có hiện tượng “nhắm mục tiêu không tương xứng” vào công dân Mỹ có nguồn gốc Trung Quốc và công dân Mỹ nhập tịch. Nguy cơ bị điều tra càng nổi bật khi những người này từng làm việc cho Chính phủ Mỹ hoặc có những mối liên hệ khác với Chính phủ Mỹ. Cảnh báo cho thấy đối với một bộ phận người Mỹ gốc Hoa, việc mang hộ chiếu Mỹ không đồng nghĩa họ hoàn toàn được miễn khỏi những cuộc kiểm tra bổ sung dựa trên thân phận khi ở Trung Quốc.

Ngoài ra, Bộ Ngoại giao Mỹ nhắc lại rằng Trung Quốc không công nhận song tịch về mặt pháp lý. Cảnh báo mới chỉ ra rằng những người mang theo chứng minh thư Trung Quốc, sổ hộ khẩu, giấy thông hành Đài Loan hoặc giấy thông hành khi nhập cảnh Trung Quốc có thể chỉ được chính quyền ĐCSTQ xem là công dân Trung Quốc, điều này sẽ hạn chế nghiêm trọng khả năng Chính phủ Mỹ cung cấp hỗ trợ lãnh sự cho họ.

Đáng chú ý hơn, cảnh báo tiết lộ rằng ngay cả những người gốc Hoa đã trở thành công dân Mỹ và nhập cảnh bằng hộ chiếu Mỹ cũng từng gặp trường hợp chính quyền ĐCSTQ không công nhận tư cách công dân Mỹ của họ và áp dụng hạn chế xuất cảnh.

Rủi ro phức tạp từ lệnh cấm xuất cảnh và yêu cầu đưa ra lời khai “biết rõ là không đúng”

Bản cảnh báo mới dành nhiều nội dung cho “lệnh cấm xuất cảnh” được áp dụng tại Trung Quốc, đồng thời nêu chi tiết cách thức thực thi và những rủi ro tiềm ẩn.

Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết, chính quyền ĐCSTQ từng sử dụng lệnh cấm xuất cảnh để buộc những người liên quan hợp tác với chính phủ hoặc ĐCSTQ trong các cuộc điều tra, buộc họ đưa ra giải pháp có lợi cho công dân Trung Quốc trong các tranh chấp dân sự, hoặc gây sức ép lên thân nhân ở nước ngoài của những người bị hạn chế nhằm buộc họ trở về Trung Quốc. Ngoài ra, lệnh cấm xuất cảnh cũng được xem là công cụ nhằm tăng đòn bẩy trong đàm phán với chính phủ nước ngoài.

Đối với công dân Mỹ đến Trung Quốc, một rủi ro nổi bật là đương sự thường chỉ phát hiện mình bị cấm xuất cảnh khi tìm cách rời khỏi Trung Quốc qua cửa khẩu.

Cảnh báo chỉ ra rằng một số lệnh cấm xuất cảnh không được áp dụng thông qua thủ tục tòa án thông thường, mà do các cơ quan an ninh và điều tra thực hiện thông qua “quy trình không minh bạch do ĐCSTQ chủ đạo”, khiến đương sự khó phản đối bằng con đường pháp lý. Trong một số vụ việc, thậm chí con chưa thành niên của công dân Mỹ cũng bị hạn chế xuất cảnh nhằm buộc thân nhân đang bị điều tra trở về nước. Một số lệnh cấm xuất cảnh liên quan đến tranh chấp dân sự hoặc thương mại kéo dài nhiều năm, khiến công dân Mỹ bị hạn chế không thể rời Trung Quốc để được điều trị y tế cần thiết.

Ngoài ra, bản cảnh báo mới còn tiết lộ một rủi ro cụ thể hơn. Đại sứ quán Mỹ tại Trung Quốc nhận được báo cáo rằng trong một số vụ việc, quan chức Trung Quốc từng lấy việc dỡ bỏ lệnh cấm xuất cảnh làm điều kiện, yêu cầu công dân Mỹ cung cấp lời khai cụ thể. Cảnh báo viết: “Công dân Mỹ thông báo rằng họ từng bị buộc phải ký những lời khai mà quan chức Trung Quốc biết rõ là không đúng… Trong một số trường hợp, phía Trung Quốc nói với công dân Mỹ rằng chỉ khi họ cung cấp lời khai cụ thể thì lệnh cấm xuất cảnh mới được dỡ bỏ, ngay cả khi công dân Mỹ đã nêu rõ lời khai đó là giả”.

Cảnh báo cụ thể về giám sát thông tin liên lạc điện tử xuyên quốc gia

Một thay đổi quan trọng khác trong lần cập nhật này là cảnh báo rõ ràng hơn về nguy cơ giám sát các ứng dụng Trung Quốc và thông tin liên lạc điện tử.

So với hướng dẫn cũ năm 2024 chỉ cảnh báo công dân Mỹ có thể bị bắt giữ vì gửi thông tin điện tử riêng tư chỉ trích Chính phủ ĐCSTQ, cảnh báo mới mở rộng phạm vi địa lý của nguy cơ giám sát ra ngoài Trung Quốc.

Bộ Ngoại giao Mỹ khuyến nghị công dân Mỹ nên giả định rằng nếu email, tin nhắn hoặc nội dung mạng xã hội được gửi từ Trung Quốc hoặc truyền tới Trung Quốc, các cơ quan an ninh Trung Quốc đều có thể đọc được những thông tin này.

Xa hơn, cảnh báo nêu rõ công dân Mỹ cũng nên giả định rằng ngay cả khi đang ở các quốc gia khác, bao gồm Mỹ, nếu sử dụng các ứng dụng Trung Quốc thì những thông tin liên quan vẫn có thể bị phía Trung Quốc đọc. Bộ Ngoại giao Mỹ chỉ ra rằng công dân Mỹ có thể bị bắt giữ hoặc trục xuất vì gửi các thông tin điện tử riêng tư chỉ trích Chính phủ ĐCSTQ, Hồng Kông, Ma Cao hoặc ĐCSTQ, đồng thời nhấn mạnh: “Ngay cả khi những thông tin liên quan được gửi từ bên ngoài Trung Quốc, phía Trung Quốc cũng từng vì việc này mà bắt giữ các cá nhân”.

Trong hướng dẫn du lịch, Bộ Ngoại giao Mỹ cũng đặc biệt nhắc công dân Mỹ chú ý đến rủi ro về quyền riêng tư khi sử dụng các ứng dụng di động Trung Quốc như WeChat và Alipay, vì những ứng dụng này có thể chia sẻ thông tin người dùng thu thập được với chính quyền ĐCSTQ.

Giáo dục và tôn giáo đối mặt với việc kiểm tra tuân thủ

Bản cảnh báo mới cũng đưa những rủi ro trong hoạt động học thuật, giáo dục và tôn giáo vào nội dung cốt lõi.

Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết tất cả các trường đại học và trường học tại Trung Quốc đều chịu sự kiểm soát của ĐCSTQ. Giáo viên hoặc sinh viên nước ngoài tại Trung Quốc nếu bày tỏ quan điểm trái với lập trường của ĐCSTQ có thể bị bắt giữ hoặc trục xuất. Đồng thời, những người nước ngoài tiến hành nghiên cứu học thuật dựa trên các tài liệu công khai cũng có nguy cơ pháp lý nếu cơ quan chức năng xác định nghiên cứu của họ liên quan đến nội dung nhạy cảm hoặc an ninh quốc gia.

Về hoạt động tôn giáo, cảnh báo nhắc người nước ngoài đến Trung Quốc rằng việc truyền đạo cho công dân Trung Quốc, phát tán tài liệu tôn giáo, tổ chức hoạt động tôn giáo hoặc tiến hành giáo dục tôn giáo mà không được ĐCSTQ chính thức phê chuẩn sẽ phải đối mặt với các hình phạt như phạt tiền, bắt giữ hoặc trục xuất.

Mức cảnh báo khu vực không thay đổi, nhưng tín hiệu cảnh báo trở nên cụ thể hơn

Về phân loại rủi ro theo khu vực, lần cập nhật này không thay đổi mức cảnh báo tổng thể. Trung Quốc Đại Lục tiếp tục ở Cấp 2 “Tăng cường cảnh giác”; Hồng Kông cũng duy trì Cấp 2; trong khi Ma Cao tiếp tục ở “Cấp 3: Cân nhắc lại việc đi lại” do khả năng cung cấp dịch vụ lãnh sự khẩn cấp của Mỹ hạn chế và nguy cơ thực thi pháp luật tùy tiện tại địa phương. Đối với Khu tự trị Tây Tạng, cảnh báo chỉ ra rằng do ĐCSTQ hạn chế nghiêm ngặt việc các quan chức lãnh sự Mỹ đến đây, khả năng Mỹ cung cấp hỗ trợ lãnh sự trong trường hợp khẩn cấp sẽ bị hạn chế nghiêm trọng.

Trong thông báo, Bộ Ngoại giao Mỹ nêu rõ bản cập nhật ngày 4/9 là việc phát hành lại nội dung cảnh báo; mức cảnh báo du lịch tổng thể và các chỉ số rủi ro không thay đổi.

Tuy nhiên, xét cách diễn đạt cụ thể trong bản cảnh báo mới, Chính phủ Mỹ đã chuyển từ những cảnh báo chung chung trước đây về “thực thi pháp luật tùy tiện” và “lệnh cấm xuất cảnh” sang cảnh báo chi tiết về nguy cơ bị giam giữ bất công, người có nguồn gốc Hoa bị nhắm mục tiêu, rủi ro đối với những người liên quan đến chính phủ và quân đội Mỹ, cũng như an toàn thông tin liên lạc ở nước ngoài.

Đối với những người quyết định đến Trung Quốc Đại Lục, khuyến nghị thực tế của Bộ Ngoại giao Mỹ gồm: tránh tham gia các cuộc biểu tình, giữ thái độ kín đáo khi ở gần các cuộc tụ tập đông người và tuyệt đối không chụp ảnh người biểu tình hoặc nhân viên thực thi pháp luật khi chưa được phép.