Mỹ thu hồi đặc quyền cư trú của quan chức Iran; ông Trump úp mở về hạn chót thỏa thuận

Hôm thứ Sáu (30/1), khi được hỏi liệu có đặt hạn chót cuối cùng để Iran đạt thỏa thuận hay không, Tổng thống Mỹ Donald Trump trả lời: “Chỉ có họ tự biết”. Ông còn cho biết đã trực tiếp truyền đạt thông tin liên quan tới Tehran. Trước đó, Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết đặc quyền cư trú tại Mỹ của các quan chức cấp cao Iran cùng gia đình họ đã bị thu hồi.

Theo báo cáo của New York Post, hiện Mỹ đã triển khai ít nhất 8 tàu chiến tại Trung Đông. Khi được hỏi về kế hoạch rút quân hoặc lịch trình cụ thể, ông Trump không trả lời trực tiếp. Ông nói: “Chúng ta sẽ xem tình hình phát triển thế nào. Hạm đội phải neo đậu ở đâu đó, vậy thì gần Iran cũng được”. Ông nhấn mạnh đây là tình thế khó khăn.

Ông Trump còn cho biết, đầu tháng này ông đã gây áp lực lên Iran, ngăn chặn kế hoạch hành quyết 837 người biểu tình của nước này.

“Họ định hành quyết 837 người. Tôi nói với họ: ‘Nếu các người làm vậy, sẽ phải trả giá đắt chưa từng có.’ Thế là họ thu hồi, tôi đánh giá cao điều đó,” ông nói. “Vẫn còn nhiều người đang bị giết hại, chúng ta chỉ có thể chờ xem bước đi tiếp theo. Nhưng tôi có thể nói, họ thực sự muốn đạt một thỏa thuận.”

Hình ảnh vệ tinh lộ dấu hiệu hoạt động tại cơ sở hạt nhân Iran

Trong bối cảnh chính quyền Iran đàn áp đẫm máu các cuộc biểu tình toàn quốc, khiến căng thẳng khu vực tiếp tục leo thang, hình ảnh vệ tinh mới nhất cho thấy hai cơ sở hạt nhân quan trọng tại Isfahan và Natanz – từng bị Israel và Mỹ không kích trong cuộc chiến năm ngoái – xuất hiện dấu hiệu hoạt động, nghi ngờ nhằm cứu vãn vật liệu hạt nhân còn sót lại.

Theo Associated Press, hình ảnh do Công ty Planet Labs PBC cung cấp cho thấy tại hai cơ sở hạt nhân Isfahan và Natanz, đã xây dựng cấu trúc mái che mới trên các tòa nhà bị hư hại. Đây là dấu hiệu thi công lớn đầu tiên được vệ tinh ghi nhận tại các cơ sở hạt nhân bị tấn công của Iran kể từ cuộc chiến 12 ngày giữa Israel và Iran hồi tháng 6/2025.

Cấu trúc mái che này cản trở vệ tinh quan sát tình hình mặt đất từ bên ngoài, trong khi Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) bị Iran từ chối tiếp cận nên không thể kiểm tra thực địa. Đến nay, Iran chưa đưa ra giải thích công khai về các hoạt động này.

Chuyên gia về Iran của Quỹ Bảo vệ Dân chủ (FDD) Andrea Stricker chỉ ra rằng các hoạt động thi công này không phải nhằm tái xây dựng mà là nỗ lực che giấu quá trình đánh giá và thu hồi tài sản hạt nhân quan trọng của Iran, chẳng hạn như uranium làm giàu cao.

Bà nói: “Họ muốn thu hồi càng nhiều vật liệu còn giá trị càng tốt, đồng thời không để Israel hay Mỹ nhìn thấy”.

Isfahan và Natanz là các cơ sở hạt nhân then chốt của Iran

Trước chiến tranh, Iran có 3 cơ sở hạt nhân chính. Natanz là trung tâm làm giàu uranium cốt lõi của Iran, nằm cách Tehran khoảng 220 km về phía nam. Trước chiến tranh, IAEA từng chỉ ra rằng Iran sử dụng máy ly tâm tiên tiến tại đây để làm giàu uranium lên mức 60%, chỉ cách một bước kỹ thuật nữa là đạt 90% – mức đủ để chế tạo vũ khí hạt nhân. Một phần vật liệu được cho là vẫn còn lưu trữ tại đây.

Cơ sở Isfahan chủ yếu dùng để sản xuất khí uranium – nguyên liệu then chốt cho hoạt động máy ly tâm. Cơ sở thứ ba tại Fordo nằm sâu trong núi, là địa điểm làm giàu uranium kiên cố.

Trong cuộc chiến năm 2025, Israel đầu tiên tấn công các cơ sở hạt nhân này, sau đó Mỹ sử dụng bom xuyên hầm và tên lửa hành trình Tomahawk để không kích. Nhà Trắng từng tuyên bố trong Chiến lược An ninh Quốc gia rằng các cuộc tấn công này đã làm suy yếu đáng kể chương trình hạt nhân Iran, song mức độ hư hại cụ thể chưa được công bố.

Kể từ đó, Iran từ chối cho IAEA tiếp cận các cơ sở này.

Natanz xây mái che mới trên nhà máy

Tổng giám đốc IAEA Rafael Mariano Grossi từng cho biết Israel ngày 13/6 năm ngoái đã phá hủy Nhà máy Làm giàu Nhiên liệu Thí điểm (Pilot Fuel Enrichment Plant) tại Natanz, khiến các hội trường ngầm bị hư hại nghiêm trọng. Ngày 22/6, Mỹ cũng tấn công sâu vào cơ sở này, nhắm vào phần ngầm.

Hình ảnh Planet Labs cho thấy Iran bắt đầu xây mái che trên nhà máy bị phá hủy từ tháng 12 và hoàn thành vào cuối tháng. Iran chưa công khai giải thích hành động này, hệ thống điện tại Natanz vẫn trong tình trạng tê liệt.

Ngoài ra, dự án ngầm Kūh-e Kolang Gaz Lā phía nam khu phức hợp Natanz vẫn tiếp tục tiến hành. Địa điểm này từ năm 2023 đã được coi là nơi xây dựng cơ sở hạt nhân ngầm mới, đống đất đào ngày càng lớn.

Hình ảnh còn cho thấy tại góc đông bắc cơ sở Isfahan, Iran xây mái che trên một tòa nhà và hoàn thành vào đầu tháng Một. Chức năng tòa nhà này chưa được công khai, song quân đội Israel từng cho biết mục tiêu không kích bao gồm cơ sở sản xuất máy ly tâm.

Hình ảnh cũng ghi nhận 3 đường hầm trong núi gần cơ sở này có biến đổi khác nhau: 2 đường bị lấp đất, đường thứ 3 được dọn sạch và xây tường mới, dường như là biện pháp phòng thủ hoặc bảo mật.

Nhà nghiên cứu Sarah Burkhard thuộc Viện Khoa học và An ninh Quốc tế (Institute for Science and International Security) cho rằng mục đích của các mái che là che giấu hoạt động thu hồi.

Chuyên gia tình báo Janes Sean O’Connor cũng đồng tình, cho rằng mục tiêu là che đậy hoạt động tại chỗ chứ không phải tái xây dựng.

Các dự án quân sự khác của Iran đồng thời khởi động lại

Báo cáo cho biết kể từ sau chiến tranh, Iran cũng đang tái xây dựng chương trình tên lửa, bao gồm căn cứ quân sự Parchin phía đông nam Tehran.

Hình ảnh vệ tinh cho thấy tại Parchin, cơ sở được gọi là “Taleghan 2” đang được tái xây dựng. Địa điểm này từng bị Israel không kích phá hủy vào tháng 10/2024, được cho là có buồng thử nghiệm nổ và hệ thống X-quang, nghi dùng để nghiên cứu cơ chế nén lõi uranium trong vụ nổ hạt nhân.

Janes và Viện Khoa học và An ninh Quốc tế đều chú ý đến động thái xây dựng này. Nhà phân tích Lewis Smart của viện cho biết: “Cơ sở này đang mở rộng nhanh chóng, có thể nhằm nâng cao khả năng chống chịu tấn công. Một buồng kín lớn đang được lắp đặt, có thể dùng cho thử nghiệm nổ mạnh”.

Dưới đây là bản dịch sang tiếng Việt của bài báo bạn cung cấp. Tôi dịch sát nghĩa, giữ nguyên giọng điệu và cấu trúc gốc, dựa trên nội dung được đưa ra (lưu ý rằng bài viết xuất phát từ Đại Kỷ Nguyên và phản ánh góc nhìn của nguồn này):

Mỹ thu hồi đặc quyền cư trú tại Mỹ của quan chức Iran

Hôm thứ Năm (ngày 29/1), Bộ Ngoại giao Mỹ thông qua nền tảng mạng xã hội X đăng tuyên bố cho biết, Ngoại trưởng Marco Rubio đã thu hồi đặc quyền cư trú tại Mỹ của các quan chức cấp cao Iran cùng gia đình họ.

Tuyên bố nêu rõ: “Trong khi người dân Iran tiếp tục đấu tranh cho các quyền cơ bản của mình, (Ngoại trưởng) tuần này đã hành động, thu hồi đặc quyền cư trú tại Mỹ của các quan chức cấp cao Iran và gia đình họ. Những kẻ hưởng lợi từ sự đàn áp tàn bạo của chế độ Iran không được chào đón, không nên được hưởng các ưu đãi từ hệ thống nhập cư Mỹ.”

Cuối tháng 12 năm ngoái, Iran bùng nổ các cuộc biểu tình quy mô lớn của người dân. Phong trào này ban đầu xuất phát từ sự bất mãn của dân chúng đối với lạm phát cao, chi phí sinh hoạt tăng vọt và sự sụp đổ tỷ giá đồng tiền Iran.

Sau đó, các cuộc biểu tình mở rộng thành các cuộc biểu tình chống lại chính quyền cầm quyền, người dân hô vang khẩu hiệu lật đổ Cộng hòa Hồi giáo. Tổng thống Mỹ Trump nhiều lần cảnh báo chính quyền Tehran không được hành quyết người biểu tình, nếu không chế độ Iran sẽ phải đối mặt với đòn tấn công từ quân đội Mỹ.

Tehran tiếp tục đàn áp người biểu tình bằng bạo lực. Theo báo cáo do “Thông tấn xã Hoạt động Nhân quyền” (Human Rights Activist News Agency) công bố hôm thứ Năm, trong 33 ngày kể từ khi biểu tình bùng nổ, đã xác định có 6.479 người thiệt mạng.

Trong đó, người biểu tình chiếm 6.092 người, lực lượng vũ trang thân chính phủ 214 người, 118 người là trẻ em dưới 18 tuổi, và 55 người là dân thường không tham gia biểu tình. Báo cáo còn chỉ ra rằng có hơn 11.000 dân thường bị thương, và xảy ra 281 vụ ép cung buộc nhận tội.

Hiện vẫn chưa thể độc lập xác minh tính chính xác của các số liệu trên.

Việc Ngoại trưởng Mỹ áp đặt hạn chế đối với quan chức Iran và gia đình họ là một trong những hành động mới nhất của chính quyền Trump nhằm tăng cường áp lực lên chế độ Iran gần đây.

Ngày 23/1, Bộ Tài chính Mỹ thông báo tăng cường áp lực lên “hạm đội bóng tối” vận chuyển dầu mỏ Iran. Bộ Tài chính cho biết Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc bộ này đang áp đặt trừng phạt đối với 9 tàu thuộc hạm đội bóng tối cùng chủ tàu hoặc công ty quản lý, các tàu này đã vận chuyển dầu mỏ Iran trị giá hàng trăm triệu USD ra thị trường toàn cầu.

Theo quy định liên quan đến trừng phạt, tài sản của các thực thể và cá nhân bị liệt vào danh sách tại Mỹ hoặc do người Mỹ kiểm soát sẽ bị đóng băng.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết: “Chế độ Iran đang rơi vào một thảm kịch tự thiêu kinh tế, và quá trình này đang được đẩy nhanh dưới chính sách áp lực cực hạn của Tổng thống Trump. Tehran chọn hỗ trợ khủng bố thay vì người dân của mình, dẫn đến đồng tiền Iran và đời sống dân sinh sụp đổ”.

Ông bổ sung: “Các biện pháp trừng phạt hôm nay nhắm vào kênh then chốt mà chế độ Iran dùng để thu tiền nhằm đàn áp người dân. Như đã nói trước đây, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục theo dõi hàng chục triệu USD bị chế độ này đánh cắp, Iran đang liều lĩnh cố gắng chuyển những khoản tiền này ra ngân hàng nước ngoài”.

Trong tuyên bố ngày 23/1, Bộ Ngoại giao Mỹ chỉ ra rằng các hành động liên quan sẽ tiếp tục hạn chế khả năng Tehran xuất khẩu dầu mỏ thông qua “các cơ chế che giấu và lừa đảo”.

Bộ Ngoại giao tái khẳng định Mỹ sẽ tiếp tục thực thi Bản ghi nhớ Tổng thống về An ninh Quốc gia số 2 (National Security Presidential Memorandum 2) do ông Trump ký ngày 4/2 năm ngoái.

Lệnh tổng thống này yêu cầu chính phủ thực hiện “áp lực cực hạn” đối với chế độ Iran, buộc Iran chấm dứt mối đe dọa hạt nhân, ngừng hỗ trợ các tổ chức khủng bố, và hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo.

Cùng lúc đó, một cơ sở học thuật Mỹ sau khi nhận khiếu nại đã sa thải thành viên gia đình của một quan chức cấp cao chế độ Iran.

Theo báo cáo ngày 24/1 của tờ báo sinh viên Đại học Emory bang Georgia “The Emory Wheel”, trường y của trường đã thông báo rằng bác sĩ Fatemeh Ardeshir-Larijani – con gái của quan chức Chính phủ Iran – không còn làm việc tại cơ sở này.

Trước đó, Nghị sĩ Cộng hòa bang Georgia Buddy Carter đã đăng trên nền tảng X ngày 22/1, yêu cầu nhà trường sa thải bà này.

Ông Carter viết: “Cha bà ta, Ali Larijani, là quan chức cấp cao của Cộng hòa Hồi giáo Iran, và từng công khai kêu gọi bạo lực chống lại người Mỹ. Mối liên hệ của bà với quốc gia tài trợ khủng bố lớn nhất thế giới là không thể chấp nhận được, điều này chỉ làm tổn hại an toàn bệnh nhân, phá hoại lòng tin công chúng và đe dọa an ninh quốc gia”.