10 thói quen không tốn tiền giúp trẻ thông minh vượt trội

Ăn ít đường, ngủ đủ giấc, vận động đến ra mồ hôi hay để trẻ tự do vui chơi là những thói quen hằng ngày giúp nâng cao trí thông minh của trẻ. Cả 10 thói quen dưới đây đều không đòi hỏi cha mẹ phải tốn tiền cho con đi học thêm.

1. Nhất định phải ăn ít đường

Một tổng quan hệ thống năm 2025 phân tích 13 nghiên cứu và đưa ra kết luận rất rõ ràng: Ăn nhiều đường liên quan trực tiếp đến những khiếm khuyết về trí nhớ làm việc, khả năng kiểm soát ức chế và khả năng duy trì sự chú ý ở trẻ.

Đường không làm trẻ kém thông minh đi, nhưng khiến nguồn năng lượng cung cấp cho não lên xuống như tàu lượn siêu tốc: đường huyết tăng vọt rồi lại tụt mạnh. Lúc đường huyết chạm đáy cũng là lúc trẻ mất tập trung, bứt rứt, không ngồi yên được.

Cha mẹ hãy thay nước trái cây bằng nước lọc, thay đồ ngọt bằng trái cây, thay cháo trắng và mì trắng bằng ngũ cốc thô. Thứ não bộ cần không phải là sự kích thích của đường, mà là một nguồn nhiên liệu ổn định.

2. Ngủ đủ, ngủ đúng giờ có giá trị hơn làm thêm một bộ đề

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Infancy năm 2025 xác nhận rằng ngay từ giai đoạn sơ sinh, giấc ngủ đã là cơ chế cốt lõi giúp củng cố trí nhớ. Những gì trẻ học được ban ngày chỉ thực sự được “ghi” vào não sau khi trẻ ngủ.

Mấy bài tập trẻ thức khuya để làm, sáng hôm sau thức dậy có khi chỉ còn nhớ chưa được một nửa. Ngược lại, trong một đêm ngủ đủ giấc, mọi thông tin rời rạc tiếp nhận ban ngày đều được não lặng lẽ sắp xếp, kết nối và củng cố.

Cho trẻ đi ngủ vào giờ cố định, không dùng màn hình trong nửa giờ trước khi ngủ sẽ hiệu quả hơn bất kỳ sản phẩm bổ não nào.

3. Mỗi ngày vận động đến ra mồ hôi để não tự “bón phân”

Vận động hiếu khí (aerobic) giúp tăng yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) ở vùng hồi hải mã. Chất này thúc đẩy quá trình hình thành tế bào thần kinh mới và khớp thần kinh mới. Nói đơn giản, BDNF giống như phân bón cho não, giúp các kết nối mới mọc lên.

Cha mẹ không cần biến con thành vận động viên. Mỗi ngày chỉ cần để trẻ chạy 20-30 phút đến mức hơi thở dốc, ra chút mồ hôi là não đã được cung cấp đủ dưỡng chất.

Khoảng 1 giờ sau khi vận động là lúc đầu óc trẻ nhạy bén nhất. Nếu dùng khoảng thời gian này để học thuộc bài hay giải bài khó, hiệu quả sẽ tăng gấp đôi.

4. Cho trẻ đủ thời gian tự do vui chơi “không ai quản”

Một bài viết tổng hợp năm 2025 của National Geographic chỉ ra rằng hoạt động vui chơi tự do, không theo khuôn khổ, có tác dụng trực tiếp củng cố các đường dẫn truyền ở vỏ não trước trán và hồi hải mã. Vỏ não trước trán phụ trách việc lập kế hoạch và ra quyết định, còn hồi hải mã phụ trách trí nhớ và khả năng định hướng không gian.

Khi trẻ trèo cây, dựng chòi hay bàn bạc luật chơi với bạn bè ngoài trời, cha mẹ tưởng con đang chơi vô bổ. Thực ra, não của trẻ đang được rèn luyện chức năng điều hành ở cường độ cao nhất.

Mỗi phút cha mẹ sắp xếp sẵn cho con đều lấy đi của con một phút được tự mình động não.

5. Trả lời nghiêm túc những câu “tại sao” của trẻ, không trả lời được thì cùng con tra cứu

Một nghiên cứu năm 2025 cho thấy việc tập đặt câu hỏi thúc đẩy rõ rệt sự tò mò và việc học khoa học ở trẻ nhỏ.

Khi trẻ hỏi “tại sao bầu trời màu xanh”, điều quan trọng không phải là đáp án chuẩn. Điều quan trọng là trong đầu trẻ, chuỗi “nhận ra mình còn thiếu hiểu biết → nảy sinh tò mò → chủ động tìm lời giải” đã được kích hoạt.

Khi không trả lời được, cha mẹ nói “Bố mẹ cũng không biết, mình cùng tra cứu nhé” còn có giá trị hơn là bịa ra một câu trả lời. Điều cha mẹ dạy con lúc ấy không phải là kiến thức, mà là thái độ khi đối diện với điều chưa biết.

6. Cho trẻ tự tay làm: Những việc cần đến đầu ngón tay rèn luyện trí não tốt nhất

Gấp giấy, nặn đất, xâu hạt, vặn ốc, bóc vỏ đậu… Những động tác đòi hỏi điều khiển chính xác các ngón tay này cùng lúc huy động thị giác, khả năng phán đoán không gian và việc phân bổ sự chú ý.

Một nghiên cứu năm 2025 về hoạt động gấp giấy phát hiện rằng khi được hướng dẫn chú ý vào các vị trí gấp then chốt, trẻ cải thiện cùng lúc cả khả năng vận động tinh lẫn sự chú ý.

Mỗi cử động chính xác của ngón tay đều gửi tín hiệu đến vùng vỏ não vận động, thùy đỉnh và vỏ não trước trán. Tay khéo và đầu óc linh hoạt là hai mặt của cùng một vấn đề.

7. Chơi với người thật, đừng chỉ chơi với màn hình

Theo nghiên cứu năm 2025, những hoạt động tương tác mang tính hợp tác giúp trẻ nâng cao khả năng nhìn sự việc từ góc độ của người khác. Các trò chơi đóng vai như chơi nhà búp bê sẽ trực tiếp thúc đẩy sự phát triển nhận thức xã hội.

Khi tương tác với người thật, trẻ phải đọc nét mặt, đoán ý định, điều chỉnh lời nói của mình và xử lý xung đột. Màn hình không thể đem lại cả chuỗi hoạt động này.

Cha mẹ dành 10 phút chơi cùng con những trò cần thay phiên, bàn bạc, nhường nhịn sẽ tác động đến não của trẻ sâu sắc hơn là để con một mình xem một giờ “chương trình phát triển trí tuệ”.

8. Dành ra một khoảng thời gian “nhàm chán”, đừng lấp kín từng phút

Khi não “không làm gì”, mạng lưới chế độ mặc định của não vẫn không tắt. Mạng lưới này chạy ngầm để sắp xếp ký ức, kết nối ý tưởng và xử lý cảm xúc.

Nhồi kín lịch sinh hoạt của trẻ, không chừa kẽ hở nào, thì chẳng khác nào để các chương trình chạy ngầm trong não không bao giờ có thời gian hoạt động.

Ngồi thẫn thờ, ngắm trời, lăn qua lăn lại trên ghế sofa… Những khoảnh khắc trông như “lãng phí” ấy lại chính là lúc não khâu nối những mảnh rời rạc trong ngày. Sự nhàm chán là tiền đề của sáng tạo, không phải kẻ thù cần tiêu diệt.

9. Dạy trẻ “gọi tên” cảm xúc, cảm xúc ổn định đầu óc mới vận hành 

Khi một đứa trẻ đang nổi giận, khóc đến mức thở không ra hơi, vỏ não trước trán của trẻ đang ở trạng thái “ngoại tuyến”. Lúc ấy, cha mẹ có giảng giải điều gì trẻ cũng không tiếp thu được.

Cha mẹ hãy giúp con nói ra cảm xúc trước: “Con đang rất tức vì đống đồ chơi xếp hình bị đổ”, “Con thấy hơi tủi thân, thấy như thế là không công bằng”. Chính quá trình gọi tên này đã kích hoạt vỏ não trước trán, kéo cảm xúc đang mất kiểm soát trở về trạng thái có thể xử lý được.

Khả năng điều tiết cảm xúc và năng lực nhận thức dùng chung một nền tảng thần kinh. Trẻ kiểm soát được cảm xúc mới dành được đầu óc cho việc suy nghĩ.

10. Kiên trì đọc tác phẩm kinh điển, cho não “thứ cần nhai kỹ”

Tác phẩm kinh điển không phải để “đọc cho xong”, mà để “dừng lại”.

Nghiên cứu của Đại học Liverpool phát hiện việc đọc tác phẩm cổ điển như của Shakespeare làm tăng rõ rệt hoạt động ở bán cầu não phải liên quan đến trí nhớ tự truyện và sự suy ngẫm, khiến người đọc nhìn nhận lại những trải nghiệm của bản thân.

Nghiên cứu chụp hình ảnh não của Đại học Thành phố Kyoto cũng cho thấy ở những trẻ có thói quen đọc sách, chất trắng ở bán cầu não trái phát triển tốt hơn. Đây là vùng phụ trách việc dẫn truyền tốc độ cao của các sợi thần kinh.

Truyện mạng kiểu “đọc cho vui” chỉ đem lại sự kích thích tức thời: Đọc thì vui, đọc xong chẳng đọng lại gì. Tác phẩm kinh điển cho não thứ cần nghiền ngẫm, đọc một câu phải dừng lại nghĩ rất lâu. Chính khoảnh khắc “dừng lại để nghĩ” ấy mới là lúc não thực sự “tăng cơ”.

Không thói quen nào trong 10 thói quen trên cần cha mẹ tốn tiền cho con đi học thêm, cũng không đòi hỏi cha mẹ phải trở thành chuyên gia giáo dục trước.

Bớt một miếng đồ ngọt, ngủ sớm hơn nửa giờ, vận động thêm cho ra mồ hôi, bớt lấp kín lịch của con một phút, thật thà nói “không biết” khi không trả lời được câu hỏi của con, không vội cắt ngang khi con ngồi thẫn thờ, giúp con nói ra cảm xúc khi con nổi giận… Nền tảng trí tuệ của trẻ được bồi đắp từng chút một từ chính những việc thường ngày không mấy ai để ý như vậy.