Ông Putin thăm Bắc Kinh, chuyên gia: Nga và Trung Quốc đang tận dụng lẫn nhau

Tổng thống Nga Vladimir Putin tối 19/5 đã đáp chuyên cơ xuống Bắc Kinh, bắt đầu chuyến thăm Trung Quốc kéo dài hai ngày, chỉ ít ngày sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump rời Bắc Kinh. Ngày 20/5, nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình tiếp ông Putin và tuyên bố tiếp tục gia hạn Hiệp ước Láng giềng hữu nghị và Hợp tác Nga – Trung ký cách đây 25 năm, nhằm củng cố cái gọi là quan hệ “tựa lưng vào nhau”, đồng thời hai bên ca ngợi quan hệ song phương “ở mức chưa từng có tiền lệ”. Nhiều chuyên gia cho rằng mỗi bên đều có toan tính riêng và đang tận dụng lẫn nhau, trong khi sự khác biệt về nghi thức đón tiếp giữa chuyến thăm của ông Putin và của ông Trump gây nhiều bàn tán.

Putin hết lời ca ngợi Tập, chuyên gia: đôi bên “mỗi người một toan tính”

Theo truyền hình nhà nước Trung Quốc, trong cuộc hội đàm ngày 20/5, ông Tập Cận Bình tuyên bố hai nước đang lấy sự phối hợp chiến lược toàn diện ở cấp độ cao hơn để hỗ trợ cho sự phục hưng và phát triển của mỗi bên. Ông Putin đáp lại rằng quan hệ Nga – Trung “đang ở mức độ chưa từng có”, đồng thời mời ông Tập sang thăm Nga vào năm tới. Truyền thông Nga dẫn lời ông trích một thành ngữ Trung Quốc nói rằng với Tập, “một ngày không gặp như xa cách ba thu”. Đây là lần thứ 25 ông Putin thăm Trung Quốc, lần gần nhất là tháng 9 năm ngoái.

Nhà bình luận thời sự sống tại Mỹ Trần Phá Không nhận định việc ông Putin liên tục khen ngợi ông Tập và mô tả quan hệ với Trung Quốc là “tốt nhất từ trước tới nay” phản ánh việc Moscow ngày càng phải “cầu cạnh” Bắc Kinh. Ông cho rằng quan hệ Nga – Trung ngày càng lệch cán cân, với việc Nga ngày một phụ thuộc vào Trung Quốc về thương mại, năng lượng và công nghệ.

Điện Kremlin nói ông Putin tới Trung Quốc lần này là theo lời mời của lãnh đạo Bắc Kinh. Theo ông Trần Phá Không, lịch trình này là sắp đặt có tính toán của ông Tập: “Ông Putin đang lún sâu vào vũng lầy chiến tranh Nga – Ukraine, ở thế rất khó xử; Bắc Kinh gọi là đến, ông phải đến. Ông ấy lên đường sang Bắc Kinh là để hy vọng Trung Quốc tiếp tục cung cấp các loại hỗ trợ lưỡng dụng”. Ngược lại, phía ông Tập “muốn dùng hình ảnh tiếp đón ông Putin để ‘diễn’ cho ông Trump xem – ngụ ý Bắc Kinh không chỉ có quan hệ với Washington, mà còn có lựa chọn khác là siết chặt với Moscow nếu Mỹ phớt lờ yêu cầu của Trung Quốc”. “Mục tiêu thứ yếu mới là ‘diễn’ cho Nga xem, rằng dù muốn cải thiện với Mỹ, ông ta không hề ‘bỏ rơi’ Moscow,” ông nói.

Chuyên gia chính trị – truyền thông Phương Vĩ cũng cho rằng triển vọng của ông Putin trên chiến trường Ukraine đang xấu đi, với việc các đợt tấn công bằng UAV của Ukraine vươn tới cả khu vực Moscow, khiến Điện Kremlin đứng trước “dấu hiệu báo trước khủng hoảng”. “Ông Trump vừa rời Bắc Kinh, Putin liền lập tức tới, một phần vì lo Bắc Kinh sẽ ‘bán đứng’ mình nên phải nhanh chóng sang Bắc Kinh để củng cố hình ảnh quan hệ Nga – Trung cực kỳ khăng khít.” ông nhận xét. “Tôi cho rằng không phải Bắc Kinh đang ‘cân bằng’ giữa hai bên, mà là Putin đang ra sức lấy lòng – còn Trung Quốc thì không ngại tận dụng điều này để tạo cảm giác các cường quốc đều phải tranh nhau đến Bắc Kinh.”

Nghi thức đón ông Putin thấp hơn ông Trump?

Cách Bắc Kinh tiếp đón Putin lần này – nhất là so với nghi thức dành cho Tổng thống Trump – trở thành chủ đề tranh luận sôi nổi trên mạng xã hội ở bên ngoài Trung Quốc.

Tối 19/5, khi chuyên cơ chở ông Putin hạ cánh tại Bắc Kinh, người ra tận sân bay đón là Ủy viên Bộ Chính trị kiêm Ngoại trưởng Vương Nghị; lần trước, ông được Ủy viên Quốc vụ Viện Kham Di Cầm ra đón. Còn trong chuyến thăm của ông Trump, người dẫn đầu đoàn đón là Phó Chủ tịch nước Hàn Chính – một chức vụ thuộc hàng “cấp chính quốc”, cao hơn ông Vương Nghị một bậc trong hệ thống phân cấp của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Tương tự như khi đón ông Trump, Bắc Kinh lần này cũng tổ chức một màn chào đón kiểu “biển hoa” với các em thiếu niên nhảy múa, vẫy hoa chào mừng đoàn Nga.

Địa điểm và cách thức Tập tiếp khách cũng được xem là thước đo mức độ trọng thị. Tháng 5/2024, ông Tập đón ông Putin tại Trung Nam Hải, cùng uống trà ngoài trời. Ngược lại, với ông Trump tuần trước, hai người cùng dạo bộ trong khu “khu vườn bí mật”, uống trà, rồi cùng tham quan Thiên Đàn – những hoạt động được đánh giá là “được lên kịch bản rất kỹ lưỡng”.

Theo ông Trần Phá Không, có thể nói nghi thức dành cho ông Putin lần này vừa “được nâng” vừa “bị giảm”: “So với những lần trước, việc để ông Vương Nghị – một Ủy viên Bộ Chính trị – ra sân bay đón thay vì chỉ là Ủy viên Quốc vụ cho thấy mức tiếp đón được nâng nửa bậc.” “Nhưng so với chuyến thăm của ông Trump, nghi thức này lại bị hạ, vì ông Hàn Chính thuộc hàng lãnh đạo quốc gia, cao hơn ông Vương Nghị. Thế nên, so với chính ông Putin trước đây thì được nâng, nhưng nếu so với ông Trump thì lại bị hạ một nấc.”

Ông cho rằng trong mắt Tập, dù về ý thức hệ có xu hướng “đồng thanh tương ứng” với Putin, nhưng về lợi ích thực tế và cả tâm lý hư vinh, ông vẫn muốn ưu tiên cải thiện với Washington hơn. “Nghi thức lúc cao lúc thấp như vậy cho thấy Bắc Kinh đang chơi trò ‘đu dây’ giữa Mỹ và Nga, rất khó giữ được thăng bằng. Truyền thông Nga trước đó đã tỏ rõ sự khó chịu và mỉa mai khi thấy Trung Quốc trải thảm đỏ cao nhất cho ông Trump, ông Putin lần này đến Bắc Kinh trong bối cảnh đó, không tránh khỏi chút gượng gạo,” ông nói.

Trước những so sánh về nghi thức, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov trả lời Reuters rằng “không cần thiết phải so đo” nghi lễ đón tiếp và nên tập trung vào nội dung thực chất của chuyến thăm.

“Sức mạnh Siberia 2” tiếp tục bế tắc

Phái đoàn Nga sang Bắc Kinh lần này khá hùng hậu, gồm 5 phó thủ tướng, 8 bộ trưởng và nhiều lãnh đạo doanh nghiệp. Trước chuyến thăm, hai bên được kỳ vọng sẽ ký khoảng 40 văn kiện hợp tác về năng lượng, công nghiệp, hạt nhân dân sự…, trong đó Moscow đặc biệt hy vọng đẩy nhanh dự án đường ống dẫn khí “Power of Siberia 2” (Sức mạnh Siberia 2) giữa bối cảnh chiến sự Trung Đông làm thị trường năng lượng biến động.

Sau hội đàm, ông Putin tuyên bố Nga sẵn sàng tiếp tục đảm bảo nguồn cung năng lượng ổn định cho Trung Quốc. Ông Tập cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp tác năng lượng trong tuyên bố chung. Tuy nhiên, phía Nga chỉ xác nhận hai bên đã ký khoảng 20 thỏa thuận, và không văn bản nào đề cập trực tiếp đến “Sức mạnh Siberia 2”.

Theo AFP và Reuters, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho hay Moscow và Bắc Kinh đã đạt được “đồng thuận về các tham số chính” của dự án, gồm tuyến đường và phương án xây dựng, nhưng “còn chưa có khung giá, lịch giao hàng hay thời hạn triển khai cuối cùng”. Dự án đường ống dài khoảng 2.600 km, dự kiến vận chuyển tới 50 tỷ m³ khí mỗi năm từ các mỏ ở bán đảo Yamal (Bắc Cực) qua Mông Cổ sang Trung Quốc. Trước đó, Gazprom từng tuyên bố đã ký thỏa thuận ràng buộc để xây đường ống này năm 2025, nhưng Bắc Kinh chưa bao giờ công khai xác nhận chi tiết.

Nguồn tin Reuters cho biết Trung Quốc muốn áp dụng giá tương đương mức Nga bán cho thị trường nội địa, trong khi Moscow muốn mức giá gần với hợp đồng “Sức mạnh Siberia 1” hoặc thậm chí gần mặt bằng châu Âu trước chiến tranh – bất đồng khiến đàm phán kéo dài nhiều năm.

Nhà bình luận Phương Vĩ nhận định Nga ngày càng phụ thuộc vào Trung Quốc, và việc mang theo phái đoàn đông đảo sang Bắc Kinh lần này cho thấy ưu tiên số một của Putin là thuyết phục Trung Quốc “chốt” dự án “Sức mạnh Siberia 2” để chuyển hướng nguồn khí từng bán cho châu Âu sang thị trường Trung Quốc, tìm nguồn ngoại tệ để bù đắp thâm hụt ngân sách khi doanh thu dầu khí qua Biển Đen và Baltic. bị các đòn tấn công của Ukraine làm suy giảm.

“Tuy nhiên, phía Trung Quốc không nhất thiết phải vội. Họ không muốn quá phụ thuộc vào khí đốt Nga và từ bỏ nguồn cung từ Trung Đông trong bối cảnh cầu năng lượng toàn cầu vẫn lớn hơn cung,” ông nói. “Nếu giờ Trung Quốc quay lưng với nguồn khí Trung Đông, sau này muốn quay lại mua chưa chắc còn được điều kiện tốt. Do đó, với Bắc Kinh, ‘Sức mạnh Siberia 2’ không cấp bách như với Moscow.”

Hiệp ước “láng giềng hữu nghị” – di sản gây tranh cãi

Đài CCTV và Tân Hoa Xã cho biết hai nguyên thủ đã nhất trí tiếp tục gia hạn Hiệp ước “Láng giềng hữu nghị” và “Hợp tác Nga – Trung”. Ông Tập nói hiệp ước này, ký cách đây 25 năm, đã “thiết lập bằng hình thức pháp lý nền tảng thể chế cho quan hệ láng giềng hữu nghị lâu dài và phối hợp chiến lược toàn diện giữa hai nước” và Trung Quốc ủng hộ tiếp tục gia hạn hiệp ước, “kiên định thúc đẩy chiến lược ‘lưng kề lưng’ giữa Nga và Trung Quốc”.

Điện Kremlin trước đó cũng nhấn mạnh chuyến thăm lần này trùng với dịp kỷ niệm 25 năm ký hiệp ước, văn kiện mà họ gọi là “nền tảng của quan hệ hai nước”. Hiệp ước ban đầu do Tổng bí thư ĐCSTQ Giang Trạch Dân và ông Putin ký năm 2001, khẳng định “đối tác chiến lược lâu dài”. Theo điều khoản, văn kiện cần được gia hạn trước khi hết hiệu lực vào tháng 6/2026.

Giới phê bình từ lâu cáo buộc hiệp ước đã mặc nhiên chấp nhận các đường biên giới được xác định dựa trên các hiệp ước bất bình đẳng mà Sa hoàng Nga ký với triều đình Mãn Thanh, đồng nghĩa Trung Quốc vĩnh viễn mất khoảng 3,44 triệu km² lãnh thổ ở phía Tây Bắc, phía Bắc và vùng Đông Bắc. Đây từng là những vùng mà Lenin, sau Cách mạng Nga, đã ba lần ra tuyên bố sẵn sàng trả lại cho Trung Quốc – nhưng rốt cuộc vẫn bị cố định trong các hiệp định biên giới thời Liên Xô và Nga hậu Xô viết.

Bình luận viên thời sự Lý Lâm Nhất cho rằng việc ông Tập liên tiếp gia hạn hiệp ước “bán đất” mà Giang ký với Putin cho thấy ông “không những không muốn truy cứu trách nhiệm Giang, mà còn muốn dùng sợi dây này để trói Putin, dựa vào thế ‘liên minh’ với Nga để đối kháng Mỹ trên thực tế”. “Những hành vi từ bỏ chủ quyền như vậy, sau khi ĐCSTQ sụp đổ, chắc chắn sẽ bị người dân Trung Quốc truy cứu và thanh toán,” ông nói.

“Quan hệ nóng ở thượng tầng, lạnh ở dân gian”

Theo ông Trần Phá Không, quan hệ Nga – Trung hiện nay là “trên nóng, dưới lạnh”: bề ngoài quan hệ chính phủ tỏ ra hữu hảo, nhưng tâm lý xã hội hai bên lại ngày càng xấu đi. Ông dẫn ví dụ những du khách Trung Quốc tới Nga thường kể lại chuyện bị phân biệt đối xử, trong khi những người Trung Quốc sang Nga tham chiến thì hoặc bị thiệt mạng, hoặc phàn nàn Nga lừa dối về mức lương, không giữ lời hứa, thậm chí giám sát chặt, không cho họ tự ý rời khỏi đơn vị.

Mới đây, việc chính quyền Trung Quốc tổ chức cho một đoàn học sinh tiểu học sang Vladivostok (Hải Sâm Uy) dự lễ kỷ niệm Chiến thắng phát xít gây tranh cãi gay gắt trên mạng. Một tài khoản của Nhân Dân Nhật Báo chỉ trích sự kiện này rồi bị gỡ bài, cho thấy ngay trong nội bộ Bắc Kinh cũng có bất đồng về cách “hâm nóng” quan hệ với Nga. “Bề ngoài nói quan hệ hữu nghị, nhưng bên trong rất nhiều nhân tố đối kháng,” ông nói.

Ông Phương Vĩ nhận định, về dài hạn, có hai kịch bản: hoặc Nga quay lưng với Bắc Kinh để xích lại gần Washington, hoặc Trung Quốc “bán đứng” Nga – nhưng khả năng thứ hai thấp hơn. “Tới một lúc nào đó, nếu thấy Trung Quốc không thể cung cấp đủ lợi ích, Nga ngả sang Mỹ là điều hoàn toàn có thể,” ông nói.

“Về kinh tế – thương mại, Mỹ và Nga có tính bổ sung rất cao; về văn hóa và tôn giáo, cả hai đều thuộc không gian văn minh phương Tây, Chính thống giáo cũng là một nhánh của Kitô giáo,” ông phân tích. “Đó là lý do ông Trump luôn giữ thái độ tương đối mềm với Putin, tìm cách kéo Moscow ra khỏi quỹ đạo của Bắc Kinh. Đây chính là biến số lớn nhất đối với tương lai quan hệ Nga – Trung.”