Ông Trump đe dọa áp thuế 100%, Canada sẽ đi về đâu?

Sau khi Thủ tướng Mark Carney trình bày một cách rầm rộ về “trật tự thế giới mới” và định hướng chuyển trục ngoại giao tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới Davos (Thụy Sĩ), tranh luận trong chính trường Canada xoay quanh chính sách đối với Trung Quốc, an ninh quốc gia và lộ trình kinh tế nhanh chóng leo thang. Lãnh đạo Đảng Bảo thủ Pierre Poilievre cùng nhiều nghị sĩ đối lập liên tiếp lên tiếng, chỉ trích Chính phủ Đảng Tự do “lời lẽ hoành tráng nhưng hành động rỗng tuếch”, đồng thời cảnh báo Ottawa đang làm lung lay nền tảng an ninh của Canada và quan hệ với Mỹ trong khi gia sâu quan hệ với Bắc Kinh. Đáng chú ý, Tổng thống Mỹ Donald Trump trong 2 ngày qua liên tiếp cảnh báo trên mạng xã hội rằng Trung Quốc (Cộng sản) có thể “ngay trong năm đầu tiên sẽ nuốt chửng Canada”, và Mỹ có thể áp thuế 100% đối với hàng hóa xuất khẩu sang Canada.

Trump cảnh báo: Năm đầu tiên ĐCSTQ sẽ nuốt chửng Canada

Trước và sau Diễn đàn Kinh tế Thế giới Davos, thái độ của Tổng thống Mỹ Trump đối với Thủ tướng Canada Carney xuất hiện bước ngoặt rõ rệt.

Trong bài phát biểu tại Davos, ông Carney chỉ trích các cường quốc sử dụng cưỡng ép và thuế quan để thao túng trật tự, nhấn mạnh Canada phải nâng cao năng lực tự cường, đồng thời xây dựng các liên minh chiến lược mới với những “cường quốc tầm trung” khác để thích ứng với cục diện toàn cầu mới đang hình thành; động thái này được xem là thách thức ngầm đối với chính sách của Mỹ. Sau đó, thái độ của ông Trump trở nên lạnh nhạt, công khai chỉ trích Canada “vô ơn” và rút lại lời mời Canada tham gia “Ủy ban Hòa bình”, cho thấy quan hệ giữa lãnh đạo hai nước đang căng thẳng.

• Ông Trump: Bắc Kinh sẽ “ăn tươi nuốt sống” Canada ngay năm đầu của thoả thuận xe điện
• Mâu thuẫn gia tăng, ông Trump rút lại lời mời Canada tham gia “Hội đồng Hòa bình”

Trong bài phát biểu, ông Carney trích dẫn quan điểm của cố Tổng thống Cộng hòa Séc Vaclav Havel — biểu tượng chống cộng — cho rằng các thể chế toàn trị, trong nhiều trường hợp, được duy trì nhờ sự mặc nhiên chấp nhận của xã hội đối với ‘trật tự hư cấu’. Ông cho biết, hệ thống quốc tế trước đây, với bá quyền của Mỹ làm trung tâm, từng cung cấp các hàng hóa công và bảo đảm an ninh tập thể cho thế giới; tuy nhiên, hiện nay sự chênh lệch giữa tuyên bố và thực tế đã trở nên quá rõ ràng, không thể tiếp tục bị phớt lờ.

Hôm thứ Sáu (23/1), ông Trump đăng bài trên mạng xã hội Truth Social, nói rằng:

“Canada phản đối việc xây dựng Vòm vàng trên Greenland, mặc dù Vòm vàng sẽ bảo vệ cả Canada. Thay vào đó, họ lại bỏ phiếu ủng hộ việc làm ăn với Trung Quốc — quốc gia sẽ ‘ăn tươi nuốt sống họ’ ngay trong năm đầu tiên!,” ông Trump viết.

Tổng thống Trump nói rằng Canada “nhận được rất nhiều lợi ích miễn phí từ chúng tôi [Hoa Kỳ]” và rằng “họ lẽ ra phải biết ơn, nhưng họ [lại không làm như vậy].”

“Tôi đã xem thủ tướng của quý vị phát biểu ngày hôm qua, ông ta chẳng hề tỏ ra biết ơn. Canada đáng lẽ phải biết ơn chúng tôi. Canada tồn tại được là nhờ Hoa Kỳ. Hãy nhớ điều đó, Mark, vào lần tới khi ông đưa ra những tuyên bố của mình,” ông Trump nói. Ông Trump còn nói thêm rằng “Canada tồn tại là nhờ Hoa Kỳ”.

Hôm thứ Bảy (24/1), ông Trump tiếp tục cảnh báo nếu Chính phủ Carney của Canada đạt được thỏa thuận với Bắc Kinh, toàn bộ hàng hóa Canada nhập khẩu vào Mỹ sẽ ngay lập tức phải đối mặt với mức thuế 100%.

Ông viết trên Truth Social rằng: “Nếu Thủ tướng Carney nghĩ rằng ông ta có thể biến Canada thành một ‘trạm trung chuyển’ để Trung Quốc đưa hàng hóa vào Mỹ, thì đó là một sai lầm nghiêm trọng. Trung Quốc (ĐCSTQ) sẽ nuốt chửng Canada, thôn tính hoàn toàn Canada, bao gồm việc phá hủy các doanh nghiệp, cấu trúc xã hội và lối sống của họ”.

Ông bổ sung: “Nếu Canada và Trung Quốc đạt được thỏa thuận, tất cả hàng hóa Canada nhập vào Mỹ sẽ ngay lập tức phải chịu mức thuế 100%”.

Kèm theo bài đăng của Tổng thống Mỹ là một bài viết của trang tin trực tuyến “Just the News” với tiêu đề “Giao kèo với quỷ dữ: Tình hữu nghị mới giữa Canada và Trung Quốc có thể khiến ‘sân sau’ bốc cháy” (Deal with the Devil: How Canada’s new partnership with China could backfire).

Bài báo cho rằng nỗ lực của Thủ tướng Canada Carney trong việc lôi kéo Bắc Kinh, đồng thời tuyên bố bảo vệ “trật tự quốc tế” đang bị ông Trump tấn công, có thể phản tác dụng, bởi Canada phụ thuộc kinh tế ở mức rất cao vào Mỹ.

Thủ tướng Carney đã thăm Trung Quốc vào tuần trước. Trong chuyến thăm, nhà lãnh đạo Canada đã đàm phán với chính quyền Bắc Kinh về một “quan hệ đối tác chiến lược” mới, cam kết mở rộng thương mại và đầu tư song phương.

Hai bên cũng cam kết tăng cường hợp tác chặt chẽ trong lĩnh vực thực thi pháp luật, tập trung vào chống buôn bán ma túy và tội phạm mạng, đồng thời thúc đẩy giao lưu văn hóa.

Nhà nghiên cứu cao cấp của Quỹ Heritage, ông Brent Sadler, nói với chương trình “Just the News” rằng cả 2 vấn đề này đều có thể gây rắc rối cho ông Carney trong nước.

Ông Sadler nói: “Có lẽ hiện tại ông ấy (chỉ Carney) cảm thấy việc cố chọc vào ‘điểm đau’ của Tổng thống Trump sẽ khiến ông ta dễ chịu. Nhưng thực tế là ông ấy đang đến một quốc gia theo chế độ cộng sản chuyên chế, một chính quyền không thừa nhận cũng không tôn trọng các quyền cá nhân như tự do tôn giáo và tự do ngôn luận”.

Ông nói thêm: “Điều này hoàn toàn đi ngược lại suy nghĩ và các giá trị của người dân Canada trong một xã hội tự do. Hoàn toàn không hợp lý”.

Ngoài việc bị chỉ trích về lập trường chính trị mơ hồ, ông Carney còn phải đối mặt với một thực tế kinh tế không thể chối cãi: Mỹ cho đến nay vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của Canada.

Theo số liệu mới nhất của chính phủ Canada, hơn 75% hàng xuất khẩu của Canada được bán sang Mỹ, trong khi xuất khẩu sang khu vực Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương (nơi Trung Quốc thuộc về) chỉ chiếm 10,5%. Dữ liệu cho thấy gần một nửa hàng nhập khẩu của Canada đến từ Mỹ, trong khi tỷ lệ nhập khẩu từ khu vực Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương là 24,1%.

Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick đầu tuần này nói rằng: “Bạn nghĩ Trung Quốc sẽ mở cửa nền kinh tế để tiếp nhận hàng xuất khẩu của Canada sao? Đây là điều ngu ngốc nhất mà tôi từng thấy”.

Ông Lutnick cũng cho biết, chính sách nhân nhượng Bắc Kinh của ông Carney sẽ khiến Canada rơi vào thế bất lợi hơn khi Mỹ và Canada tái đàm phán Hiệp định Mỹ–Mexico–Canada (USMCA).

“Họ đang chơi theo một bộ quy tắc mà chính họ còn chưa thực sự suy nghĩ thấu đáo,” ông Lutnick nói với Bloomberg.

Hiện Trung Quốc đang đối mặt với cuộc khủng hoảng dư thừa công suất, khi sản lượng công nghiệp và sản xuất vượt xa khả năng hấp thụ của nền kinh tế trong nước cũng như các đối tác thương mại. Tình trạng này đã khiến các nước châu Âu, thậm chí cả các quốc gia châu Á, cân nhắc áp thêm thuế đối với hàng hóa Trung Quốc nhằm ngăn chặn việc bán phá giá vào thị trường của họ và duy trì năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp trong nước.

Trong bối cảnh mất cân đối thương mại như vậy, việc Trung Quốc có thể nhập khẩu nhiều hàng hóa hơn từ Canada như thế nào vẫn còn là điều cần được theo dõi.

Ông Sadler của Quỹ Heritage cho rằng sự mong manh mang tính căn bản này, cả về kinh tế lẫn những chỉ trích chính trị mà ông Carney sẽ phải đối mặt trong nước, cuối cùng sẽ đẩy Canada trở lại vòng tay của Mỹ.

Ông nói với Just the News: “Tôi cho rằng rất nhanh thôi, nhiều người có cùng hệ tư tưởng sẽ nhìn thấu sự giả dối này, và toàn bộ nỗ lực đó sẽ sớm thất bại. Tôi hoàn toàn tin vào điều đó. Tôi nghĩ Chính phủ Canada dưới sự lãnh đạo của Thủ tướng Carney sẽ thay đổi hướng đi, bởi ông ấy là người thực dụng và trong tương lai sẽ cố gắng đạt được một thỏa thuận với Tổng thống Trump”.

Sự đối lập giữa bài diễn văn của Carney tại Davos và thực tế quan hệ với Bắc Kinh

Lập luận của Thủ tướng Carney lại trở thành tâm điểm khiến ông bị phe đối lập công kích dữ dội. Ngày 22/1, lãnh đạo Đảng Bảo thủ Liên bang Canada Pierre Poilievre ra tuyên bố cho rằng việc Carney trích dẫn ông Havel là “vô cùng mỉa mai”, bởi chỉ vài ngày trước đó, ông vừa kết thúc chuyến thăm Trung Quốc và công khai tuyên bố mong muốn thiết lập “quan hệ đối tác chiến lược” với Bắc Kinh. Ông nhấn mạnh, ông Havel suốt đời chống lại chính là chủ nghĩa cộng sản toàn trị, trong khi Đảng Cộng sản Trung Quốc là một trong những chính quyền toàn trị tiêu biểu nhất hiện nay.

“Chưa đầy một tuần sau khi tuyên bố thiết lập hợp tác sâu hơn với ĐCSTQ mà đã viện dẫn danh ngôn của Havel, điều này tự thân đã phơi bày mâu thuẫn nghiêm trọng trong diễn ngôn ngoại giao của chính phủ Đảng Tự do,” ông Poilievre nói.

Ông Carney thăm Trung Quốc từ ngày 13 đến 17/1, trong thời gian này đã gặp lãnh đạo ĐCSTQ Tập Cận Bình, sau đó tuyên bố Canada sẽ giảm mạnh thuế đối với xe điện Trung Quốc từ mức dự kiến 100% xuống còn 6,1%, với hạn ngạch nhập khẩu hằng năm là 49.000 xe. Đổi lại, Bắc Kinh đồng ý ít nhất đến cuối năm sẽ hủy bỏ hoặc giảm các mức thuế trả đũa đối với nhiều mặt hàng nông sản của Canada. Ông Carney mô tả quan hệ Canada–Trung Quốc đã bước vào “kỷ nguyên mới”, cho rằng hợp tác liên quan sẽ giúp Canada mở rộng thị trường ngoài Mỹ, thu hút đầu tư và “đặt nền tảng để thích ứng với trật tự thế giới mới”.

Tuy nhiên, theo ông Poilievre và Đảng Bảo thủ, sự chuyển hướng này không chỉ thiển cận về kinh tế mà còn gieo mầm rủi ro ở cấp độ an ninh quốc gia. Ông cảnh báo, ĐCSTQ từng bắt cóc công dân Canada, đánh cắp công nghệ, can thiệp bầu cử và thiết lập các đồn cảnh sát bất hợp pháp trên lãnh thổ Canada; trong bối cảnh đó, Canada không nên “mất cảnh giác” với Bắc Kinh.

Lệnh cấm TikTok đảo chiều đột ngột: Cảnh báo an ninh quốc gia sau chuyến thăm Trung Quốc nổi lên

Tranh cãi về an ninh quốc gia những ngày gần đây tiếp tục leo thang quanh vấn đề TikTok. Nghị sĩ Đảng Bảo thủ Raquel Dancho cho biết, không lâu sau chuyến thăm Trung Quốc của ông Carney, Chính phủ Đảng Tự do đã yêu cầu tòa án liên bang hủy bỏ lệnh trước đó về việc đóng cửa hoạt động của TikTok tại Canada, phát đi “tín hiệu đáng lo ngại” ra bên ngoài. Ngày 21/1, tòa án liên bang phán quyết TikTok có thể tạm thời tiếp tục hoạt động tại Canada và chuyển vụ việc trở lại cho Bộ trưởng Công nghiệp Mélanie Joly để tiến hành một vòng rà soát an ninh quốc gia mới. Trước đó, ngày 19/1, chính phủ liên bang đã gửi thư lên tòa án, cho biết đã đạt được thỏa thuận với TikTok, đồng ý rút lệnh đình chỉ và đánh giá lại rủi ro.

Bà Dancho chỉ ra rằng công ty mẹ của TikTok là ByteDance có trụ sở tại Trung Quốc và theo luật phải tuân thủ Luật Tình báo Quốc gia Trung Quốc, buộc phải phối hợp với các yêu cầu thu thập tình báo của Bắc Kinh. Bà cảnh báo, việc gác lại quyết định đóng cửa vốn dựa trên cân nhắc an ninh quốc gia có thể làm lung lay tính nhất quán của Canada trong bảo vệ dữ liệu và an ninh quốc gia. Dù chính phủ phản hồi rằng cuộc rà soát mới sẽ căn cứ vào Luật Đầu tư Canada đã sửa đổi để xử lý rủi ro một cách toàn diện hơn, phe đối lập và các cơ quan an ninh vẫn lo ngại Trung Quốc có thể thông qua dữ liệu và thuật toán của TikTok để giám sát, thao túng dư luận và can thiệp từ bên ngoài.

Cơ quan Tình báo An ninh Canada (CSIS) cũng nhiều lần cảnh báo rằng các quốc gia theo chế độ độc đoán đang lợi dụng dữ liệu lớn thu thập từ các nền tảng mạng xã hội để tiến hành hoạt động can thiệp từ bên ngoài, những biện pháp này có thể gây tổn hại đến thể chế dân chủ và an ninh quốc gia của Canada.

Ngoài chính sách đối với Trung Quốc, ông Poilievre còn hướng mũi nhọn chỉ trích vào sự “không hành động” của Chính phủ Carney trong cải cách trong nước. Ông kêu gọi lập tức thúc đẩy cải cách cơ cấu, bao gồm đẩy nhanh phê duyệt đường ống dẫn dầu mới từ tỉnh Alberta ra bờ biển British Columbia, mở rộng Lực lượng Vũ trang Canada, và bãi bỏ nhiều luật liên bang mà ông cho là cản trở khai thác tài nguyên và xuất khẩu.

Hiện nay, tỉnh Alberta đã bắt tay soạn thảo đề xuất đường ống mới, dự kiến trình lên Văn phòng Các Dự án Lớn Liên bang vào tháng Sáu, đồng thời thúc giục Ottawa chậm nhất là trước mùa thu phải đưa ra quyết định. Theo thỏa thuận gần đây giữa Alberta và chính phủ liên bang, nếu có nhà phát triển tư nhân đưa ra phương án khả thi, chính phủ liên bang sẽ phê duyệt xây dựng đường ống mới; đổi lại, Alberta sẽ tăng thuế carbon công nghiệp và tăng cường cắt giảm khí methane.

Trên phương diện ngoại giao và an ninh, ông Poilievre đồng thời chỉ đích danh các mối đe dọa đa tầng từ ĐCSTQ, Nga và Iran, yêu cầu lập tức trục xuất các thành viên cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và gia tăng mức độ trừng phạt đối với chính quyền Tehran.

Quan trọng hơn, ông Poilievre nhiều lần nhấn mạnh rằng quan hệ Mỹ–Canada vẫn là trụ cột cốt lõi của sự thịnh vượng và an ninh của Canada. Ông chỉ ra rằng kim ngạch xuất khẩu của Canada sang Mỹ gấp 20 lần so với sang Trung Quốc, và khoảng một phần mười việc làm tại Canada trực tiếp hoặc gián tiếp phụ thuộc vào thị trường Mỹ. Dù đa dạng hóa thương mại là hướng đi đúng, nhưng không nên đánh đổi bằng việc làm suy yếu quan hệ đối tác lâu dài với Mỹ.

Bảo Minh (t/h)