Phỏng vấn Tổng thống Palau: Không nhượng bộ trước sức ép của ĐCSTQ, tăng cường quan hệ với Mỹ

Đầu những năm 1990, ông Surangel Whipps Jr. theo học chương trình thạc sĩ quản trị kinh doanh (MBA) tại Đại học California, Los Angeles (UCLA). Trong khi các bạn học tất bật tìm việc, phỏng vấn và theo đuổi những nghề nghiệp lương cao, Whipps lại có dự định khác.

Bạn học đều tò mò vì sao ông không đi xin việc. Câu trả lời của ông Whipps rất đơn giản: “Tôi đến đây để học thêm, nhưng kế hoạch của tôi là trở về quê hương, giúp gia đình quản lý công việc kinh doanh, và cuối cùng là phục vụ công chúng.”

Ông Whipps sinh tại Baltimore, bang Maryland, mẹ là người Mỹ, cha là người Palau, nên khi đó ông có quốc tịch Mỹ. Tuy nhiên, Hiến pháp Palau không cho phép các quan chức dân cử mang hai quốc tịch.

Dù từng cảm thấy như phải từ bỏ “một nửa con người mình”, cuối cùng Whipps vẫn từ bỏ quốc tịch Mỹ.

“Tôi đã nói chuyện với mẹ về việc này. Thực tế, chúng tôi về cơ bản đã sống ở đây cả đời. Mẹ tôi nói: ‘Đây chính là nhà của chúng ta’”, ông kể.

“Là một người Palau, tôi cảm thấy vô cùng may mắn khi được sống trên mảnh đất mà chúng tôi gọi là ‘thiên đường nguyên sơ’.”

Ông Whipps lần đầu đắc cử Tổng thống Cộng hòa Palau vào năm 2020 và tái đắc cử năm 2024.

Hiện nay, ông lãnh đạo một đất nước mà ông mô tả là đang nằm ở “tâm điểm”, bởi vị trí địa lý của Palau ngày càng có ý nghĩa địa chiến lược.

“Tôi tin vào học thuyết của Tổng thống Reagan: nếu muốn hòa bình, phải dựa vào sức mạnh. Tổng thống Trump cũng nói như vậy”, ông Whipps phát biểu trong cuộc phỏng vấn với chương trình American Thought Leaders của The Epoch Times tại văn phòng tổng thống ở Koror, thành phố lớn nhất Palau.

Ông cho biết điều này đồng nghĩa với việc tìm kiếm những đối tác phù hợp, tức các quốc gia cùng chia sẻ những giá trị như tự do, dân chủ và pháp quyền.

Có ý kiến cho rằng Palau có thể đứng ngoài cuộc cạnh tranh địa chính trị hiện nay, nhưng ông Whipps bác bỏ suy nghĩ đó. Ông cảnh báo không nên có thứ ông gọi là “cảm giác an toàn giả tạo”, tức suy nghĩ rằng “chúng ta ở giữa Thái Bình Dương, chẳng ai quan tâm đến chúng ta, nên có thể tiếp tục sống bình yên”.

Trước khi quần đảo Palau được Mỹ quản lý như một lãnh thổ ủy thác của Liên Hợp Quốc từ năm 1947, nơi đây từng lần lượt nằm dưới sự cai trị của các cường quốc thực dân như Tây Ban Nha, Đức và Nhật Bản.

Palau chấm dứt quy chế lãnh thổ ủy thác với Mỹ vào năm 1994 và ký Hiệp ước Liên kết Tự do với Washington.

Tháng 3/2024, một thỏa thuận rà soát hiệp ước mới có hiệu lực. Theo đó, Mỹ cam kết cung cấp cho Palau 889 triệu USD tiền viện trợ và đóng góp vào quỹ tín thác trong 20 năm tới, dành cho giáo dục, y tế, môi trường, quản lý tư pháp, an toàn công cộng và kiểm toán.

Đối phó sức ép từ Bắc Kinh

Một đối tác ngoại giao lâu năm khác của Palau là Đài Loan. Hai bên duy trì quan hệ ngoại giao chính thức từ năm 1999; tại Đài Loan, Palau được gọi là “Palao” (帛琉).

Ông Whipps cho biết chính quyền Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) luôn tìm cách lôi kéo Palau rời khỏi nhóm các nước công nhận Đài Loan để thiết lập quan hệ ngoại giao với Bắc Kinh.

Theo ông, các quan chức Trung Quốc trước hết ca ngợi sức mạnh và ưu thế của Trung Quốc để giành sự ủng hộ, rồi sau đó cảnh báo Palau phải tuân theo luật chơi của họ.

“Họ trước tiên nói với tôi rằng họ tuyệt vời đến thế nào, rồi quay sang bảo: ‘Nếu anh không nghe lời, chúng tôi sẽ đánh anh.’ Tôi không biết kiểu theo đuổi người khác như thế cuối cùng sẽ ra sao, nhưng thông thường, đó không phải là cách để theo đuổi một ai đó.”

Ông Whipps cho biết du lịch là một trong những công cụ Bắc Kinh dùng để gây ảnh hưởng.

“Họ nói với chúng tôi: ‘Chúng tôi có thể xây tất cả các khách sạn mà các bạn muốn, đưa một triệu du khách đến đây’”, ông kể.

Nhưng đồng thời, chính quyền Trung Quốc đe dọa rằng nếu Palau không chuyển quan hệ ngoại giao từ Đài Bắc sang Bắc Kinh, họ sẽ cắt nguồn khách du lịch Trung Quốc đến Palau.

“Đó luôn là luận điệu của họ”, ông nói.

Dù không xét tới vấn đề ủng hộ Đài Loan, ông Whipps cho biết viễn cảnh một triệu khách Trung Quốc đến Palau mỗi năm cũng không hấp dẫn ông. Theo ông, dòng khách quy mô quá lớn như vậy sẽ “phá hủy” môi trường tự nhiên đẹp và nguyên sơ của đất nước.

Palau có dân số khoảng 17.600 người; các hoạt động liên quan tới du lịch chiếm tới khoảng 40% nền kinh tế. Báo cáo của Chương trình Theo dõi và Phân tích Kinh tế (EconMAP), đặt trụ sở tại Hawaii, dự báo hoạt động kinh tế liên quan tới du lịch của Palau trong tài khóa 2026 sẽ tăng 28%.

Theo một báo cáo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), du lịch đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế Palau; chi tiêu của du khách từng chiếm tới 50% GDP của quốc đảo này.

Trung Quốc từng nhiều lần sử dụng du lịch nước ngoài làm đòn bẩy, bằng cách siết phê duyệt các tour theo đoàn và ban hành cảnh báo du lịch nhằm gây áp lực lên các nước phụ thuộc vào du khách Trung Quốc.

Đài Loan, Nhật Bản và Hàn Quốc cũng từng đối mặt với các biện pháp hạn chế không chính thức tương tự từ Bắc Kinh trong các tranh chấp chính trị hoặc an ninh. Điều này cho thấy chính quyền Trung Quốc đã biến du lịch thành một công cụ cưỡng ép.

Năm 2017, Bắc Kinh cấm các công ty du lịch trong nước bán tour đến Palau, khiến số du khách Trung Quốc tới quốc đảo này giảm mạnh.

Dữ liệu của chính phủ Palau cho thấy số du khách Trung Quốc giảm xuống khoảng 55.000 người năm 2017 và còn 28.000 người năm 2019, sau khi từng vượt 91.000 người vào năm 2015.

Giữa tháng 8 năm nay, sức ép này xuất hiện trở lại khi Bắc Kinh cảnh báo công dân Trung Quốc không nên tới Palau, viện dẫn lo ngại về trộm cắp và cướp giật. Trên thực tế, Palau được quốc tế biết đến là điểm đến du lịch an toàn, với tỷ lệ tội phạm thấp.

Vài tuần trước khi Bắc Kinh đưa ra cảnh báo, Palau chuẩn bị đăng cai hội nghị thường niên lần thứ 55 của Diễn đàn Quần đảo Thái Bình Dương (PIF), quy tụ 18 quốc đảo Thái Bình Dương, gồm cả Úc và New Zealand. Hội nghị kết thúc ngày 4/9.

Theo lời mời của Tổng thống Whipps, Ngoại trưởng Đài Loan Lâm Gia Long (Lin Chia-lung) đã tham dự diễn đàn.

Trong cuộc phỏng vấn độc quyền trước đó với The Epoch Times, ông Whipps nói một nhà ngoại giao Trung Quốc từng phản đối và yêu cầu loại Đài Bắc khỏi hội nghị, nhưng ông đã bác bỏ yêu cầu này.

Trong tranh chấp nói trên, ý đồ của Bắc Kinh nhằm thúc đẩy chương trình nghị sự của Trung Quốc tại Palau được thể hiện rõ. Ông Whipps cho biết quan chức Trung Quốc cáo buộc Palau vi phạm “nguyên tắc một Trung Quốc” và tiến hành “hoạt động bất hợp pháp”.

Ông bác bỏ cáo buộc: “Rõ ràng Palau công nhận Đài Loan, vì vậy ‘nguyên tắc một Trung Quốc’ không áp dụng với Palau; nó chỉ áp dụng với các nước công nhận chính quyền Trung Quốc. Chúng tôi cho rằng mọi quốc gia có quyền tự quyết đều cần được phép thụ hưởng quyền đó.”

Nhiều nước, trong đó có Mỹ, theo đuổi “chính sách một Trung Quốc”, theo đó thế giới chỉ có một quốc gia có chủ quyền mang tên Trung Quốc. Điều này khác với “nguyên tắc một Trung Quốc” của Bắc Kinh, vốn khẳng định chủ quyền đối với Đài Loan.

Ông Whipps cũng cho biết ông bị sốc trước cách Trung Quốc đối xử với các nước nhỏ. Ông kể về cuộc trao đổi với một nhà ngoại giao Trung Quốc liên quan tới yêu sách chủ quyền của Palau đối với phần thềm lục địa mở rộng.

Khi ông gợi ý rằng cấp chính phủ Trung Quốc có thể hiểu nhầm về yêu sách này, nhà ngoại giao kia đáp rằng Palau là một “quốc gia nhỏ”, “không nên sở hữu vùng biển rộng lớn như vậy”.

Theo Whipps, sự việc cho thấy hai bên thiếu sự tôn trọng lẫn nhau cũng như thiếu tôn trọng các quy tắc quốc tế.

Những năm gần đây, Palau nhiều lần phản đối tàu Trung Quốc xâm nhập vùng đặc quyền kinh tế của nước này, trong đó có khu vực sống núi giữa đại dương Kyushu – Palau dưới đáy biển Philippines.

Khủng hoảng ma túy

Ông Whipps cho biết Palau, cũng như nhiều quốc gia ven Thái Bình Dương khác, Palau đang đối mặt với cuộc khủng hoảng ma túy, trong đó có ma túy đá và cocaine, trong khi Bắc Kinh thiếu hợp tác trong vấn đề này.

“Chúng tôi biết phần lớn ma túy được đưa đến bằng các chuyến bay xuất phát từ Macau và Hồng Kông”, ông nói.

Ông cho biết đã nêu vấn đề này với giới chức Trung Quốc, đề nghị họ ngăn chặn ma túy được đưa lên máy bay, nhưng “họ không giúp đỡ nhiều trong việc này”.

Theo số liệu được ông Whipps dẫn trong bài phát biểu về tình trạng đất nước năm nay, Palau ghi nhận 15 vụ kết án liên quan đến ma túy đá trong năm 2024, với tổng mức phạt 195.750 USD — gấp ba lần số vụ trong tài khóa 2019. Năm 2025, số vụ kết án tăng lên 21, còn tổng mức phạt tăng lên 362.000 USD.

Bộ Tư pháp Palau cho biết một số công dân Trung Quốc đã bị kết tội liên quan ma túy và bị giam trong năm 2025. Số vụ án ma túy gia tăng khiến hệ thống nhà tù Palau chịu áp lực ngày càng lớn.

“Nhà tù đã quá tải. Hệ thống trại giam của chúng tôi đang chịu quá nhiều áp lực”, ông Whipps nói.

Ông cho biết các tội phạm liên quan đến ma túy hiện chiếm 15% số người bị giam giữ tại Palau và tỷ lệ này vẫn đang tăng.

Palau đang hợp tác với Mỹ để ứng phó cuộc khủng hoảng ma túy. Ông Whipps nói ông liên tục nêu vấn đề này với chính phủ Mỹ, tìm kiếm sự hỗ trợ từ Cơ quan Phòng chống Ma túy Mỹ (DEA), FBI, các cơ quan tình báo quân sự và Bộ An ninh Nội địa (DHS), đồng thời đề nghị các công tố viên Mỹ truy tố những vụ án liên quan.

Theo ông, ma túy là chủ đề ưu tiên tại các cuộc họp định kỳ của Ủy ban Hỗn hợp Mỹ – Palau, được tổ chức hai năm một lần. Trong cuộc họp tại Koror vào tháng 3 năm nay, giới chức Palau đã gặp đại diện Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của Mỹ và các cơ quan Mỹ khác để thảo luận về ma túy bất hợp pháp cùng hợp tác an ninh rộng hơn.

Tháng 2 năm nay, ông Whipps ký sắc lệnh hành pháp thành lập lực lượng đặc nhiệm quốc gia chống ma túy bất hợp pháp.

Ông Whipps đang tìm kiếm thêm sự hỗ trợ trực tiếp về thực thi pháp luật từ Mỹ. Ông cho rằng theo thỏa thuận giữa hai nước, “Mỹ nên đóng vai trò tích cực”.

“Chúng tôi vẫn đang trao đổi, nhưng tốc độ triển khai lực lượng trên thực địa đôi khi không theo kịp lúc chúng tôi cần họ”.