Từ ngày 21 đến 25/7, Lực lượng Vũ trang Philippines, Lực lượng Phòng vệ Trên biển Nhật Bản và Hải quân Hoa Kỳ đã phối hợp tiến hành Hoạt động Hợp tác Hàng hải Đa phương (MMCA) tại Vùng Đặc quyền Kinh tế của Philippines. (Ảnh: USINDOPACOM)
Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 49 khai mạc tại Manila, Philippines hôm Chủ nhật (15/11), nhưng ASEAN và Trung Quốc vẫn chưa hoàn tất đàm phán Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) vì còn bất đồng, trong đó có tính ràng buộc pháp lý. Nhật Bản và Philippines thì đẩy nhanh hợp tác an ninh trước việc Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) bành trướng trên Biển Đông.
Hợp tác giữa Tokyo và Manila trải rộng từ tuần tra giám sát, viện trợ trang bị đến các hiệp định quân sự, giúp hai nước từng bước xây dựng năng lực răn đe trên biển thực chất hơn.
Thủ tướng Quốc vụ viện ĐCSTQ Lý Cường hôm thứ Hai (16/11) dự Hội nghị cấp cao Trung Quốc-ASEAN lần thứ 29 và thảo luận với lãnh đạo các nước ASEAN về hợp tác khu vực cùng vấn đề Biển Đông. Ông Lý nói phía Trung Quốc mong sớm đạt được COC và nhấn mạnh Bắc Kinh sẵn sàng cùng ASEAN xử lý thỏa đáng các bất đồng thông qua đối thoại và tham vấn.
Sau hội nghị, Ngoại trưởng Philippines Theresa Lazaro cho biết ông Lý đã cam kết ủng hộ việc sớm hoàn tất một bộ quy tắc thực chất, hiệu quả và phù hợp với Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), Hãng thông tấn Philippines (PNA) đưa tin cùng ngày.
Một ngày trước đó, trong lúc Hội nghị cấp cao ASEAN diễn ra, bà Lazaro cho biết ASEAN và Trung Quốc chưa đạt được thỏa thuận cuối cùng về COC.
Philippines, nước giữ ghế chủ tịch luân phiên ASEAN năm nay, từng hy vọng hoàn tất đàm phán trước cuối năm. Tuy nhiên, theo Đài Tiếng nói Hoa Kỳ (VOA), hai bên vẫn còn một số vấn đề then chốt chưa giải quyết được, gồm việc bộ quy tắc có ràng buộc pháp lý hay không và cách nhìn khác nhau của các bên về tình hình Biển Đông.
Bộ Ngoại giao Philippines cho biết hai bên đã đạt “đồng thuận bước đầu” với khoảng 80% nội dung. Dù vậy, các bên vẫn phải giải quyết vấn đề hiệu lực pháp lý của văn kiện và những bất đồng khác chưa ngã ngũ.
ASEAN và Trung Quốc ký Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) năm 2002, thông qua khung đàm phán COC năm 2017 và chính thức bắt đầu tham vấn năm 2018. Năm 2023, hai bên nhất trí đẩy nhanh tiến trình, đặt mục tiêu hoàn tất trong 3 năm. Một số nước ASEAN, trong đó có Philippines, muốn COC có ràng buộc pháp lý, dựa trên luật pháp quốc tế và tạo ra chuẩn mực ứng xử hiệu quả trên biển. ĐCSTQ thì nhiều lần tuyên bố không chấp nhận, không công nhận phán quyết của tòa trọng tài về Biển Đông năm 2016.
Biển Đông là tuyến vận tải biển quan trọng của thế giới, mỗi năm có lượng hàng hóa thương mại quốc tế trị giá khoảng 3 nghìn tỷ USD đi qua. Các yêu sách trên diện rộng của Trung Quốc về quyền và lợi ích trên biển chồng lấn với yêu sách của Philippines, Việt Nam, Malaysia và Brunei. Indonesia cũng gặp va chạm liên quan ở vùng biển Natuna.
Viện Nghiên cứu Đông Nam Á ISEAS nhận định Bắc Kinh nghiêng về một COC không có ràng buộc pháp lý, trong khi một số nước ASEAN muốn có văn kiện dựa trên nền tảng pháp lý và có cơ chế giám sát hiệu quả. Như vậy, dù đàm phán có hoàn tất, nếu COC thiếu sức ràng buộc và cơ chế thực thi rõ ràng thì vẫn chưa rõ văn kiện này có ngăn được các hành động đơn phương thay đổi hiện trạng trên biển hay không.
Bài viết ngày 15/11 trên Sankei Shimbun của Nhật Bản phản ánh hoàn cảnh của ngư dân Philippines, qua đó cho thấy ĐCSTQ đang liên tục mở rộng kiểm soát trên Biển Đông. Từ việc hải cảnh tuần tra, thực thi pháp luật để xua đuổi cho tới các biện pháp quản lý hành chính, Bắc Kinh đang tìm cách biến yêu sách về quyền và lợi ích trên biển thành sự kiểm soát thực tế lâu dài. Bên ngoài gọi đây là xu hướng “nội hải hóa” Biển Đông.
Bài báo kể rằng ngư dân ở Masinloc, bờ tây đảo Luzon của Philippines, trước đây thường ra đánh cá quanh bãi cạn Scarborough (Trung Quốc gọi là Hoàng Nham). Khi ĐCSTQ siết chặt kiểm soát thực tế vùng biển này, việc tàu hải cảnh của họ theo dõi, xua đuổi và ngăn cản khiến ngư dân địa phương ngày càng gặp nhiều rủi ro khi đánh bắt. Ngư trường truyền thống dần trở thành vùng biển nguy hiểm khiến ngư dân bất an.
Tháng 7/2016, Tòa Trọng tài Thường trực ở The Hague công bố phán quyết về Biển Đông. Tòa xác định bãi cạn Scarborough là nơi ngư dân Trung Quốc, Philippines và các nước khác đánh bắt truyền thống từ lâu, và ngư dân Philippines có quyền đánh bắt truyền thống tại đây. Hải cảnh Trung Quốc đã xâm phạm các quyền này khi ngăn ngư dân Philippines đánh cá.
ĐCSTQ không những bác bỏ phán quyết, mà vào tháng 9/2025, Quốc vụ viện ĐCSTQ còn tuyên bố lập khu bảo tồn thiên nhiên cấp quốc gia tại bãi cạn Scarborough. Hãng tin AP nhận định động thái này diễn ra khi căng thẳng trên biển giữa Trung Quốc và Philippines liên tục leo thang. Phía Philippines lo ngại Trung Quốc có thể nhân đó siết chặt hơn nữa kiểm soát thực tế đối với vùng biển tranh chấp.
Philippines nhiều lần cáo buộc tàu hải cảnh và tàu dân quân biển của Trung Quốc có hành động nguy hiểm trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines, như áp sát nguy hiểm, phun vòi rồng áp lực cao và cản trở các chuyến tiếp tế, VOA đưa tin.
Bài ngày 28/9 của trang tin USNI News thuộc Viện Hải quân Mỹ cho biết hải cảnh ĐCSTQ và lực lượng thuộc Chiến khu miền Nam đã tập trận chung tại khu vực xung quanh bãi cạn Scarborough hôm 27/9. Tờ Thời báo Hoàn Cầu tuyên bố phạm vi “kiểm soát” của Trung Quốc quanh bãi cạn Scarborough và bãi Cỏ Mây đã mở rộng ra ngoài 24 hải lý tính từ các thực thể này.
Dữ liệu theo dõi hàng hải mà trang tin này dẫn lại cho thấy tàu hải cảnh và tàu chiến ĐCSTQ liên tục chặn và bám theo tàu Philippines trong vùng biển liên quan. Các hành động đó phản ánh việc Bắc Kinh không chỉ muốn duy trì hiện diện trên biển mà còn tìm cách dựng lên một trật tự kiểm soát do ĐCSTQ chi phối, bằng cách liên tục tuần tra, thực thi pháp luật và áp dụng các biện pháp hành chính.
Sức ép an ninh đối với Philippines cũng lớn hơn khi ĐCSTQ liên tục mở rộng kiểm soát thực tế trên biển. Trong lúc đàm phán ngoại giao khó giải quyết được tranh chấp, Manila bắt đầu tích cực tìm kiếm hợp tác an ninh với bên ngoài. Nhật Bản thì dần chuyển từ ủng hộ ngoại giao sang viện trợ trang bị và hợp tác quân sự thực chất.
Trước sự bành trướng của ĐCSTQ trên Biển Đông, Nhật Bản và Philippines đang dần đưa hợp tác từ cấp độ ngoại giao sang xây dựng năng lực an ninh trên biển.
Nhật Bản sẽ cung cấp cho Philippines radar giám sát bờ biển và máy bay không người lái thông qua chương trình Hỗ trợ An ninh Chính thức (OSA), nhằm nâng cao năng lực giám sát trên biển của hải quân và năng lực trinh sát của không quân Philippines, USNI News đưa tin hôm thứ Sáu (13/11).
Bộ Ngoại giao Nhật Bản hôm 9/11 thông báo hai nước đã ký kế hoạch OSA năm tài khóa 2026, tổng trị giá 4,3 tỷ yên. Theo thông cáo của bộ này, Nhật Bản sẽ trao radar giám sát bờ biển cho Hải quân Philippines và máy bay không người lái giám sát cho Không quân Philippines, để nước này theo dõi tốt hơn các vùng biển xung quanh và các tuyến hàng hải quan trọng.
Đây là lần đầu tiên chương trình OSA của Nhật Bản chuyển giao trang bị quốc phòng, cho thấy viện trợ an ninh của Tokyo dành cho Manila đang mở rộng từ thiết bị thông thường và hạ tầng sang trang bị giúp trực tiếp nâng cao năng lực giám sát quân sự.
Hợp tác quân sự giữa hai nước cũng dần được thể chế hóa. Ngày 11/9/2025, Hiệp định Tiếp cận Đối ứng (RAA) chính thức có hiệu lực, tạo khung pháp lý cho quân đội hai nước qua lại, cùng huấn luyện, diễn tập và phối hợp cứu trợ thiên tai.
Ngày 22/8/2026, Hiệp định Cung cấp Hàng hóa và Dịch vụ Tương hỗ (ACSA) có hiệu lực. Hiệp định lập cơ chế để quân đội hai nước cung cấp vật tư và dịch vụ cho nhau, nhờ đó hai bên có thể hỗ trợ nhau về hậu cần như nhiên liệu, lương thực, vận tải trong các cuộc tập trận chung và hoạt động liên quan.
Bộ Quốc phòng Nhật Bản hôm 28/10 công bố “Tuyên bố chung của Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản-Philippines”, trong đó cho biết hai bên đã bắt đầu đưa các hiệp định quân sự vào hợp tác thực tế. Khi tham gia cuộc tập trận chung Nhật-Philippines hồi tháng 10, Lực lượng Phòng vệ Trên không Nhật Bản lần đầu tiên nhận vật tư do Không quân Philippines cung cấp theo ACSA.
Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản cũng đã tham gia bài bắn đạn thật bằng tên lửa chống hạm trong cuộc tập trận chung “Vai kề vai” (Balikatan) của Philippines, cho thấy hợp tác song phương đã mở rộng từ các chuyến thăm lẫn nhau sang huấn luyện quân sự, hậu cần và phối hợp tác chiến trên thực tế.
Hợp tác giữa hai nước cũng không còn dừng ở viện trợ trang bị. Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS) thuộc Đại học Công nghệ Nanyang của Singapore phân tích rằng Philippines đang trở thành đối tác an ninh quan trọng của Nhật Bản, và hợp tác Nhật-Philippines đang chuyển từ viện trợ trang bị sang thể chế hóa và phối hợp thực tế.
Ngoài hợp tác song phương Nhật-Philippines, hợp tác an ninh ba bên Mỹ-Nhật-Philippines cũng tiếp tục được tăng cường. Báo cáo nghiên cứu tháng 3/2026 của Trung tâm An ninh Mỹ Mới (CNAS) nêu rõ việc Bắc Kinh mở rộng quân sự và tiến hành các hoạt động cưỡng ép ở khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương là yếu tố quan trọng thúc đẩy hợp tác ba bên.
Báo cáo cho rằng Mỹ, Nhật Bản và Philippines nên đẩy mạnh phối hợp quân sự, tăng sức răn đe trước các mối đe dọa quân sự của ĐCSTQ ở Đài Loan, Biển Đông và biển Hoa Đông. Báo cáo kỳ vọng hợp tác ba bên sẽ trở thành một trụ cột quan trọng trong chiến lược răn đe của Mỹ tại Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương.
Ông Trump tuần này sẽ tới Philippines rồi sang Thâm Quyến, Trung Quốc, nơi ông…
Ông Trump cho biết có thể gặp nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un trong…
Giá thu gom rác của hộ gia đình ở Đà Nẵng có thể tăng bình…
Hà Nội đề xuất chuyển tạm việc đón, trả khách tại ga Hà Nội và…
Quảng Ninh thí điểm “bệnh viện xã hội chủ nghĩa” tại Uông Bí, mục tiêu…
Gia Lai chấp thuận chủ trương đầu tư khu nhà ở sinh thái Thị Nại…