ASEAN và Trung Quốc không kịp hoàn tất Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông trong năm nay như mục tiêu đã đặt, dù đã tạm thống nhất khoảng 80% dự thảo. Đàm phán sẽ kéo sang năm 2027, khi Singapore giữ ghế Chủ tịch ASEAN.

Ngoại trưởng Philippines Ma. Theresa Lazaro (ở giữa) chủ trì Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN cuối cùng trong khuôn khổ nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN năm 2026 của Philippines, tại Manila ngày 15/11/2026. (Ảnh do Bộ Ngoại giao Philippines cung cấp)

Ngoại trưởng Philippines Theresa Lazaro xác nhận kết quả này hôm Chủ nhật (15/11) tại hội nghị thượng đỉnh khu vực ở Manila, The Epoch Times đưa tin. Philippines, nước giữ ghế Chủ tịch luân phiên Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) năm nay, từng cam kết đẩy nhanh và kết thúc đàm phán trong nhiệm kỳ của mình.

Reuters dẫn lời bà Lazaro tại cuộc họp báo trong khuôn khổ hội nghị: “Chưa có kết luận”. Bà cho biết một số vấn đề then chốt vẫn chưa được giải quyết, trong đó có việc bộ quy tắc có ràng buộc pháp lý hay không.

“Các nước ASEAN và Trung Quốc cũng có quan điểm khác nhau về tình hình”, bà nói thêm.

Trong tuyên bố với tư cách Chủ tịch ASEAN, Philippines mô tả đàm phán về cơ bản đã hoàn tất. Tuy nhiên, con số khoảng 80% chỉ tính các đoạn trong dự thảo đã được tạm thống nhất, không có nghĩa là bộ quy tắc đã hoàn chỉnh.

Các bên đồng ý tiếp tục đàm phán nhưng chưa đặt hạn chót mới. Bà Lazaro ước tính có thể cần thêm 5 đến 6 tháng mới chốt được văn bản, vì các nước ASEAN và Trung Quốc vẫn bất đồng ở một số điều khoản nhạy cảm, Epoch Times tiếng Hoa cho biết. Bà tin rằng phần đàm phán còn lại có thể hoàn tất khi Singapore làm Chủ tịch ASEAN năm 2027. Bà cũng cho biết các bên sẽ tiếp tục nỗ lực để sớm đạt được bộ quy tắc “hiệu quả và thực chất”.

Vướng ở phạm vi áp dụng và tính ràng buộc

Tiến trình xây dựng bộ quy tắc giữa ASEAN và Trung Quốc đến nay đã kéo dài hơn 20 năm. Năm 2023, hai bên thông qua bộ hướng dẫn, đặt mục tiêu kết thúc đàm phán trong vòng 3 năm. Hồi tháng 1, các ngoại trưởng ASEAN tái khẳng định mốc năm 2026.

Trong năm nay, dưới sự chủ trì của Philippines, các bên đã tiến hành 9 vòng đàm phán và 2 cuộc họp quan chức cấp cao.

Bà Lazaro cho biết những câu hỏi lớn còn bỏ ngỏ gồm bộ quy tắc sẽ áp dụng cho những vùng nào của Biển Đông, một số thuật ngữ được định nghĩa ra sao và văn bản có ràng buộc pháp lý hay không. Bà nói thêm rằng một số thành viên ASEAN lo ngại về hệ quả pháp lý của một thỏa thuận có tính ràng buộc, nhất là yêu cầu phải được phê chuẩn trong nước.

Ông Collin Koh, nghiên cứu viên cao cấp tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam của Singapore, cho rằng bất đồng giữa chính các thành viên ASEAN, kể cả về phạm vi địa lý của bộ quy tắc, cũng làm đàm phán chậm lại, Reuters đưa tin.

“Ngoài Bắc Kinh, những khác biệt trong nội bộ ASEAN cũng đóng vai trò đáng kể”, ông nói. Ông đánh giá các khác biệt còn lại sẽ khó giải quyết và đòi hỏi các bên phải có “những nhượng bộ lớn”.

Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị từng tỏ ra tin tưởng có thể đạt được thỏa thuận. Trong phát biểu hôm 8/3 mà Bộ Ngoại giao Trung Quốc đăng trên trang của mình, ông nói tất cả các bên liên quan đều mong hoàn tất đàm phán trong năm nay, và Trung Quốc có lòng tin, quyết tâm “thu hẹp bất đồng” để đạt thỏa thuận “sớm nhất có thể”. Ông cũng hối thúc Philippines, với tư cách Chủ tịch ASEAN, “cưỡng lại sự lôi kéo của lợi ích riêng” và đóng “vai trò tích cực vì hòa bình và ổn định trong khu vực”.

Yêu sách của Trung Quốc chồng lấn vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam

Yêu sách hàng hải rộng lớn của Trung Quốc chồng lấn vùng đặc quyền kinh tế của Brunei, Indonesia, Malaysia, Philippines và Việt Nam. Điều này khiến một bộ quy tắc có hiệu lực thực tế trở nên thiết yếu để ngăn căng thẳng leo thang và kiểm soát các sự cố trên biển, Reuters nhận định.

Các nước Đông Nam Á muốn bộ quy tắc dựa trên luật pháp quốc tế. Họ nhiều lần cáo buộc Bắc Kinh coi thường luật pháp quốc tế khi tuyên bố chủ quyền đối với gần như toàn bộ Biển Đông. Bắc Kinh vẫn khẳng định các hành động của họ trên Biển Đông là hợp pháp và chuyên nghiệp.

Năm 2016, một tòa trọng tài quốc tế phán quyết rằng yêu sách của Trung Quốc về “quyền lịch sử” đối với tài nguyên trên phần lớn Biển Đông vượt quá phạm vi mà Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) cho phép. Bắc Kinh bác bỏ phán quyết này. Tòa không phán quyết nước nào có chủ quyền đối với các đảo đang tranh chấp.

Một điểm các nhà đàm phán đã tạm thống nhất là quan hệ giữa bộ quy tắc mới và bản tuyên bố mà ASEAN và Trung Quốc thông qua năm 2002. Theo đó, bản tuyên bố năm 2002 sẽ là nền tảng cho bộ quy tắc, còn bộ quy tắc đặt ra các quy định chi tiết hơn về ứng xử trên biển.

Bộ quy tắc cũng sẽ là khuôn khổ cho hợp tác hàng hải trên cơ sở tự nguyện, nhưng không giải quyết các yêu sách lãnh thổ hay hàng hải đang chồng lấn.

Đàm phán còn liên quan đến quyền của những nước khác ngoài ASEAN và Trung Quốc, trong đó có Mỹ, nước có tàu quân sự và tàu thương mại hoạt động trong vùng biển này. Tuyên bố ngày 15/11 của Philippines cho biết bộ quy tắc sau cùng không được làm giảm quyền và nghĩa vụ của bất kỳ quốc gia nào liên quan đến Biển Đông, kể cả các nước không tham gia thỏa thuận.

Tuyên bố cũng tái khẳng định cam kết của các bên về ngăn ngừa, kiểm soát sự cố trên biển và về tự do hàng hải, hàng không, tức quyền của tàu thuyền và máy bay đi qua những vùng mà luật pháp quốc tế cho phép.

Đối đầu trên biển vẫn tiếp diễn

Trong những năm gần đây, Manila và Bắc Kinh liên tục đối đầu trên biển. Philippines cáo buộc Trung Quốc nhiều lần có hành động hung hăng trong vùng đặc quyền kinh tế của mình, như cơ động tàu nguy hiểm, phun vòi rồng và cản trở các chuyến tiếp tế. Trung Quốc thì cáo buộc Philippines xâm nhập vùng mà Bắc Kinh tuyên bố là lãnh thổ của mình.

Hôm 24/9, 8 tàu hải quân và hải cảnh Trung Quốc đã cản trở nhiệm vụ tiếp tế của Philippines cho binh sĩ đồn trú tại bãi Cỏ Mây (Second Thomas), buộc Manila phải tạm dừng chuyến đi vì lo ngại an toàn. Trước đó, hồi tháng 7, một thủy thủ Philippines bị thương trong một vụ đối đầu gần bãi cạn này, theo phía Manila.

Vụ việc hồi tháng 9 cũng làm gián đoạn thỏa thuận tạm thời mà Manila và Bắc Kinh đạt được năm 2024 nhằm tránh đối đầu trong các chuyến tiếp tế.