Quảng trường Thiên An Môn, Bắc Kinh, Trung Quốc, ngày 16/9/2024. (Ảnh: Runrun2/Shutterstock)
Ông Thomas Lee Boam, cựu Tham tán Công sứ phụ trách thương mại của Đại sứ quán Mỹ tại Bắc Kinh, kể với The Epoch Times về những quy định mà nhà ngoại giao Mỹ phải tuân thủ để tránh “bẫy mật” ở Trung Quốc. Ông cũng chỉ ra những điểm mù trong kinh doanh mà doanh nghiệp Mỹ đến nay vẫn vấp phải.
Sau khi Bức tường Berlin sụp đổ ngày 9/11/1989, nhân viên Đại sứ quán Mỹ tại Đông Đức phát hiện một vụ rò rỉ nghiêm trọng ngay trong nội bộ: một nữ thư ký người Mỹ đã chuyển thông tin mật của đại sứ quán cho bạn trai người Đông Đức.
“Cô ấy biết rõ mình đang đưa thông tin mật cho anh ta. Cô làm vậy vì nghĩ anh ta yêu mình. Nhưng không phải vậy,” ông Thomas Lee Boam, nhà ngoại giao Mỹ làm việc tại Đông Đức thời điểm đó, nhớ lại. Người thư ký này sau đó phải ngồi tù, nay đã được trả tự do.
Trong giới tình báo, thủ đoạn này có một cái tên quen thuộc: “bẫy mật” (honey trap), tiếng Trung gọi là “mỹ nhân kế”.
“Ồ, chuyện đó xảy ra suốt,” ông Boam nói với The Epoch Times. “Chính quyền cử một người rất hấp dẫn, nam hay nữ tùy vào [mục tiêu] người Mỹ, để bắt đầu một mối quan hệ với người đó. Chuyện này phổ biến đến mức có hẳn một cái tên. Bạn đã sập bẫy mật.”
Hơn ba thập niên sau, những lo ngại phản gián tương tự lại dấy lên ở Thung lũng Silicon, khi nhà đồng sáng lập Nvidia Jensen Huang (Hoàng Nhân Huân) từ chức hôm thứ Năm (12/11). Ông rời ghế vài ngày sau khi công khai thừa nhận có quan hệ ngoài hôn nhân, giữa lúc bà Alice Huang, người phụ nữ trong mối quan hệ này, bị soi xét.
Bà Alice Huang từng là lãnh đạo của Megaspeed, công ty điện toán đám mây có trụ sở tại Singapore. Trong hai năm, lượng chip Nvidia trị giá khoảng 4,8 tỷ USD được cho là đã qua tay Megaspeed. Công ty này còn bị giới chức Mỹ nghi đã giúp các bên Trung Quốc lách quy định kiểm soát xuất khẩu.
Megaspeed đã phủ nhận mọi sai phạm. Bộ trưởng Tư pháp Mỹ Todd Blanche cũng cho biết các điều tra viên chưa có kết luận cuối cùng chứng minh bà Alice Huang là gián điệp Trung Quốc. Tuy nhiên, việc bà gần gũi với hãng chip trí tuệ nhân tạo (AI) hàng đầu nước Mỹ đã gây nhiều chú ý, còn các mối quan hệ được cho là của bà và mạng lưới trung chuyển hàng đều bị nghi vấn. Những điều đó khiến cách Bắc Kinh tìm đường tiếp cận giới tinh hoa phương Tây bị xem xét gắt gao hơn dưới góc độ an ninh quốc gia.
Ông Boam có 26 năm làm việc trong ngành ngoại giao Mỹ, từng công tác tại Tây Đức, Đông Đức, Canada, Hồng Kông và Bắc Kinh. Tại Bắc Kinh, ông giữ chức Tham tán Công sứ phụ trách thương mại của Đại sứ quán Mỹ từ năm 2000 đến 2004. Hiện ông là giáo sư tại Trường Kinh doanh David Eccles thuộc Đại học Utah.
Trong cuộc trò chuyện khoảng 90 phút với The Epoch Times, một ngày trước khi ông Jensen Huang từ chức, ông Boam nhấn mạnh rằng đây hoàn toàn là quan điểm cá nhân, không đại diện cho Đại học Utah. “Tôi chỉ thuật lại các sự kiện lịch sử. Tôi không biết ngày nay Chính phủ Mỹ nhìn nhận việc này thế nào,” ông nói. “Tôi đã rời đi 20 năm rồi.”
Với các nhà ngoại giao Mỹ được cử đến Trung Quốc, việc đề phòng bẫy tình bắt đầu bằng những quy định nội bộ rất dứt khoát: nhân viên Mỹ bị cấm có quan hệ lâu dài với công dân Trung Quốc.
“Tôi có thể trò chuyện với nhân viên của mình, nhưng nếu có bất kỳ mối quan hệ riêng tư nào với ai đó bên ngoài đại sứ quán, tôi phải báo cáo. Vì nhiều khả năng họ là gián điệp,” ông Boam nói.
Nhiều nhà ngoại giao còn độc thân và muốn giao du, nên quy định của đại sứ quán vạch một ranh giới rõ ràng với việc gắn bó tình cảm. “Bạn có thể hẹn hò một lần. Không sao. Bạn có thể có một buổi hẹn rất thân mật, cũng không sao. Nhưng không được hẹn 10 lần. Không được có một mối quan hệ. Bạn có thể có tình một đêm, nhưng không được có một mối quan hệ. Vì họ là gián điệp,” ông nói. “Nếu họ hẹn hò với người Mỹ, nhiều khả năng họ đã được giao nhiệm vụ.”
Vụ việc ở đại sứ quán tại Đông Đức đã cho thấy rõ cơ quan tình báo nước ngoài giao hẳn cho người của mình nhiệm vụ lấy lòng tin của mục tiêu, cho đến khi tình cảm lấn át lý trí. “Đây là những người được chính quyền nước ngoài giao nhiệm vụ lấy lòng tin của người mà họ nhắm tới, để khai thác thông tin mật,” ông Boam giải thích.
“Và khi người bị nhắm tới phải lòng họ, người đó bắt đầu nói: ‘Thôi được, giờ tôi sẽ làm điều bạn muốn, vì tôi yêu bạn nhiều lắm.’ Cách đó có tác dụng.”
Sự cảnh giác ấy không chỉ dừng ở quan hệ tình cảm. “Vì vậy, quan hệ với người địa phương đều rất đáng ngờ,” ông Boam nói. “Không chỉ quan hệ tình cảm. Bất cứ khi nào có người tìm đến muốn làm bạn với bạn, bạn phải tự hỏi vì sao.”
Bên ngoài cổng đại sứ quán ở Bắc Kinh, việc bị nhà nước giám sát là một phần của đời sống hằng ngày. Khi được hỏi có từng bị theo dõi hay bám đuôi không, ông Boam trả lời đúng một từ: “Luôn luôn”.
Điều nghịch lý là việc bị bám theo liên tục lại khiến ông thấy an toàn. “Chúng tôi biết an ninh nhà nước lúc nào cũng theo dõi chúng tôi, và ai cũng biết điều đó. Nghĩa là sẽ chẳng ai dám làm gì chúng tôi. Không có cướp giật, không có gì cả. Rất an toàn,” ông nói.
Nhà ông bị gắn thiết bị nghe lén, còn internet và email bị theo dõi chặt chẽ. Thay vì chống lại, ông Boam biến sự giám sát thành một công cụ hữu ích. “Có lúc nhiều người theo dõi email đến mức làm nó chậm hẳn đi,” ông kể. “Nên khi ngồi trước máy tính, tôi nói với vợ: ‘Mấy người này lại vào mạng rồi, họ làm mạng chậm đến mức tôi không liên lạc được.’ Thế là internet đột nhiên nhanh trở lại.”
Khi thông lệ ngoại giao không cho phép ông chỉ trích thẳng, ông Boam dùng thiết bị nghe lén trong nhà làm một kênh liên lạc ngầm. “Có những điều tôi không thể nói thẳng vào mặt quan chức chính quyền Trung Quốc, đó là những lời chỉ trích,” ông nói. “Nhưng nếu tôi nói vào chiếc micro trong nhà thì không sao, vì đó không phải là mặt đối mặt. Vậy là tôi chuyển thông điệp tới quan chức chính quyền chỉ bằng cách bàn chuyện ở nhà.”
Ông gọi đó đơn giản là cuộc đấu “gián điệp đối gián điệp”: “Bạn cứ sống chung với nó thôi. Bạn biết nó ở đó, nên bạn điều chỉnh cho phù hợp.”
Trong bộ phận thương mại do ông Boam phụ trách ở Bắc Kinh, quy định của Trung Quốc cũng chi phối đội ngũ nhân viên địa phương. Các đại sứ quán nước ngoài không được tự tuyển công dân Trung Quốc trên thị trường lao động. Vì vậy, nhân viên địa phương đều được thẩm tra, phân công và quản lý thông qua một cơ quan nhà nước chuyên cung cấp dịch vụ cho các cơ quan ngoại giao, có liên hệ với bộ máy an ninh của Trung Quốc.
“Tôi có khoảng 100 nhân viên người Trung Quốc,” ông Boam nói. “Chẳng hạn, nhân viên của chúng tôi đều do cơ quan An ninh Quốc gia phân về. Chúng tôi không thể tự tuyển ai. Và cơ quan An ninh Quốc gia lấy 30% lương của họ. Vì vậy họ biết mình làm việc cho ai, không có gì phải bàn.”
Các nhân viên này phải báo cáo những gì họ thấy và nghe được cho cơ quan an ninh Trung Quốc. Dù vậy, trong sinh hoạt hằng ngày, ông Boam nhận thấy nhiều nhân viên trẻ tỏ ra ít dè chừng hơn nhiều so với hình dung của người Mỹ.
“Nhiều người trong số họ bất ngờ khi biết nơi ở của tôi bị nghe lén,” ông Boam kể. Ông cho biết sau cuộc đàn áp Thiên An Môn năm 1989, đời sống hằng ngày ít bị can thiệp lộ liễu hơn nhiều và ngày càng xoay quanh nhu cầu tiêu dùng, trừ khi người dân đụng chạm tới chế độ ở những vấn đề nhạy cảm như Pháp Luân Công. “Họ muốn mua xe hơi. Mô hình tư bản đã thực sự trở nên quan trọng trong cuộc sống của họ. Họ muốn mua sắm, muốn có những thứ mà cha mẹ họ chưa từng có.”
Ngoài hoạt động thu thập tình báo ngầm, ông Boam đã nhiều năm phải xoay xở với văn hóa “quan hệ” (guanxi) của Trung Quốc, tức việc vun đắp quan hệ cá nhân để đổi lấy sự giúp đỡ. Đây là khái niệm tiếng Trung mà nay ông đã rất thông thạo. Gần như mọi lời mời ăn uống của giới doanh nhân địa phương đều có mục đích khác.
“Mỗi lần tôi tiếp xúc với người trong giới kinh doanh, họ lại nói: ‘Chúng tôi muốn mời ông đi ăn trưa.’ Lần nào cũng là việc xin thị thực,” ông Boam nói. Cuối cùng, ông đặt ra một giới hạn dứt khoát: “Tôi sẽ không dự những bữa trưa thị thực. Nếu ai đó mời tôi ăn trưa, tôi cần biết nội dung buổi gặp, và nếu là chuyện thị thực thì tôi sẽ không đi.”
Với giới quan chức Trung Quốc, ông Boam chứng kiến hai thế giới trái ngược cùng hiện ra ngay trong một cuộc trò chuyện.
“Có những quan chức chính quyền Trung Quốc đến gặp tôi và nói: ‘Chúng tôi sẽ không khuất phục trước sự đe dọa của bá quyền tư bản chủ nghĩa’,” ông kể. “Rồi ngay câu sau, họ quay sang hỏi: ‘Ông có thể giúp con trai tôi vào đại học ở Mỹ không?’ Cứ như có hai thế giới cùng tồn tại một lúc.”
Ngay cả ở hàng ngũ lãnh đạo cao nhất của Đảng Cộng sản Trung Quốc, sự yêu thích văn hóa Mỹ vẫn lộ ra trong những lúc riêng tư. “Một trong những lãnh đạo cao nhất của chính quyền Trung Quốc kể với tôi rằng ông rất vui khi được đưa cháu gái đi ăn hamburger ở McDonald’s,” ông Boam nói. Người ông nhắc tới là quan chức có vị trí cao thứ hai ở Trung Quốc khi đó.
Còn ngoại giao chính thức thì diễn ra như một vở kịch đã soạn sẵn. Mỗi khi ông Boam giữ vai trò quyền đại sứ, Bộ Ngoại giao Trung Quốc gần như ngày nào cũng triệu tập ông để chính thức khiển trách. Lý do khi thì là báo chí Mỹ mô tả Đài Loan là một quốc gia độc lập, khi thì là các cuộc biểu tình của Pháp Luân Công tại Mỹ. Ông Boam viện dẫn các quyền tự do ngôn luận và hội họp được Hiến pháp Mỹ bảo vệ, nghe câu nói không thể thiếu về việc không khuất phục trước bá quyền tư bản, rồi giữ vững lập trường.
“Rồi ngoại trưởng quay sang hỏi tôi: ‘Gia đình ông thế nào? Ông định đi nghỉ ở đâu? Sao ông không ghé qua ăn tối?’ Tất cả chỉ là hình thức,” ông Boam nói.
Là nhà ngoại giao cấp cao phụ trách thương mại của Mỹ tại Bắc Kinh, ông Boam ít tiếp xúc với người dân Trung Quốc bình thường ngoài các kênh chính thức, trừ khi phải chất vấn các doanh nghiệp địa phương về hành vi sai trái với đối tác Mỹ.
“Sao chép lậu sản phẩm, làm hàng giả, vi phạm hợp đồng, nói dối đối tác, lấy cắp tiền của họ, đủ mọi thứ bạn có thể nghĩ ra. Cả tham nhũng,” ông Boam nói. “Tôi dành 80% thời gian cho những việc như vậy.”
Do chênh lệch 12 tiếng với Washington, điện thoại thường đánh thức ông lúc 3h sáng, và người gọi mở lời ngắn gọn: “Chào buổi chiều”. Ông Boam cho biết khi rời Bắc Kinh, trên bàn ông có “9 tỷ USD tranh chấp thương mại, của những công ty Mỹ đã tự chuốc lấy rắc rối và muốn tôi giúp họ thoát ra”.
Trong phần trả lời bằng văn bản gửi thêm sau khi ông Jensen Huang từ chức, ông Boam nêu một điểm yếu lộ rõ mà ông chứng kiến hai thập niên trước và đến nay vẫn đeo bám doanh nghiệp Mỹ. Theo ông, quá nhiều công ty không kiểm chứng cả những thông tin cơ bản nhất về đối tác Trung Quốc, chẳng hạn địa chỉ kinh doanh đã đăng ký có thực sự là một văn phòng đang hoạt động hay không. Trong thời gian công tác, đã hơn một lần ông Boam đích thân đến kiểm tra một địa chỉ theo đề nghị của một công ty Mỹ, rồi phát hiện ở đó không có gì cả.
Những diễn biến gần đây dường như cho thấy điểm mù này chưa biến mất. Trong tháng này, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo các công ty công nghệ Mỹ sẽ bị xem xét về việc chip Nvidia thuộc diện hạn chế có bị bán cho các công ty vỏ bọc trung gian hay không.
Những năm vất vả ở Bắc Kinh khiến ông Boam luôn coi trọng sự tỉnh táo, cảnh giác. Ông gọi quãng thời gian làm ngoại giao ở Trung Quốc là “đầy thử thách, cuốn hút và mệt mỏi”, và nói sẽ không đánh đổi trải nghiệm đó.
Ông lưu ý rằng các nhà ngoại giao phải tuân thủ quy định báo cáo nghiêm ngặt, còn giới lãnh đạo doanh nghiệp làm ăn trong vòng ảnh hưởng của Bắc Kinh thì hiếm khi như vậy. Nguyên tắc của ông vẫn không đổi ở cả hai lĩnh vực: biết rõ ai đang ngồi bên kia bàn, kiểm chứng những gì nằm sau vẻ bề ngoài, và đừng bao giờ tin ngay vào một tình bạn bỗng dưng xuất hiện.
Các nữ hạ nghị sĩ Mỹ cùng Paris Hilton hối thúc Hạ viện thông qua…
Một cụ bà 81 tuổi tu luyện Pháp Luân Công cùng hai học viên khác…
Các chuyên gia cho rằng AI khiến chiêu “câu phẫn nộ” dễ kiếm tiền hơn…
Tòa án Mỹ tiếp tục tạm giam du học sinh Trung Quốc Tăng Vĩ Hằng,…
Diễn giả tại tòa nhà Quốc hội bang Pennsylvania kêu gọi Hạ viện Mỹ thông…
Ủy ban Hạ viện Mỹ về Đảng Cộng sản Trung Quốc yêu cầu Microsoft báo…