“Bàn tay đen vô hình” khiến cả Đặng Tiểu Bình cũng phải dè chừng

“Kinh tế lồng chim”: Cuộc giằng co giữa lợi ích và chế độ quyền lực

Điều thực sự khiến ảnh hưởng lịch sử của Trần Vân kéo dài cho đến ngày nay chính là vai trò của ông trong việc định hình con đường phát triển kinh tế của Trung Quốc.

Sau khi công cuộc cải cách mở cửa được khởi động, Đặng Tiểu Bình chủ trương mạnh dạn đưa cơ chế thị trường vào nền kinh tế, thu hút vốn đầu tư nước ngoài và mở rộng quyền tự chủ cho doanh nghiệp. Ngược lại, Trần Vân luôn giữ thái độ thận trọng và cảnh giác. Theo ông, kinh tế thị trường có thể được tận dụng, nhưng ĐCSTQ tuyệt đối không được đánh mất quyền kiểm soát đối với mọi lĩnh vực.

Tháng 12/1982, Trần Vân chính thức đưa ra một khái niệm nổi tiếng: “kinh tế lồng chim”.

Ông ví von rằng thị trường là một con chim, còn kế hoạch hóa tập trung của nhà nước là chiếc lồng. Con chim có thể bay, nhưng phải bay trong lồng. Nếu nó bay ra ngoài, con chim sẽ mất hút, đồng nghĩa với việc nhà nước mất quyền kiểm soát nền kinh tế.

Tư tưởng này trở thành hạt nhân của lý luận kinh tế bảo thủ trong thập niên 1980, đồng thời là lực lượng kiềm chế lớn nhất đối với đường lối cải cách của Đặng Tiểu Bình.

Sự khác biệt giữa hai người nằm ở câu hỏi: “Giới hạn của cải cách ở đâu?”

Đặng Tiểu Bình tin rằng thị trường có thể tạo ra sức sống mới cho nền kinh tế, đề cao hiệu quả và phân quyền. Trong khi đó, Trần Vân lo ngại quá trình thị trường hóa sẽ làm suy yếu khả năng kiểm soát của ĐCSTQ, dẫn đến những vấn đề như lạm phát, đầu cơ trục lợi và bất ổn xã hội. Vì vậy, ông nhấn mạnh sự ổn định và kiểm soát.

Nhiều lần điều chỉnh và thay đổi chính sách kinh tế của Trung Quốc trong suốt thập niên 1980 thực chất là kết quả của cuộc đấu sức kéo dài giữa hai “đỉnh quyền lực” này.

Những suy tính thận trọng phía sau Đặc khu Thâm Quyến và Phố Đông

Sự phát triển của Đặc khu Kinh tế Thâm Quyến là minh chứng rõ nét nhất cho cuộc đấu tranh này.

Sau khi đặc khu được thành lập năm 1980, phe cải cách đã thúc đẩy các chính sách đổi mới một cách mạnh mẽ. Tuy nhiên, Trần Vân luôn giữ thái độ dè dặt. Trong suốt thập niên 1980, Đặng Tiểu Bình đã hai lần đến thăm Thâm Quyến và để lại những dòng đề từ thể hiện sự ủng hộ. Trái lại, Trần Vân chưa từng đặt chân tới đặc khu này dù chỉ một lần.

Trong bối cảnh chính trị thời đó, đây được xem là một thông điệp và lập trường hết sức rõ ràng.

Tư duy tương tự cũng được thể hiện trong vấn đề phát triển khu vực Phố Đông ở Thượng Hải.

Khi ấy, Thượng Hải là đầu tàu tài chính của nền kinh tế kế hoạch hóa và đóng góp một tỷ lệ rất lớn nguồn thu ngân sách trung ương. Đây cũng là địa bàn có ảnh hưởng sâu rộng của Trần Vân.

Vì vậy, quan điểm của ông rất rõ ràng:

“Thượng Hải không được phép rối loạn. Nếu Thượng Hải rối loạn, tài chính quốc gia sẽ sụp đổ”.

Do đó, mặc dù phe cải cách đã có kế hoạch từ sớm, dự án phát triển quy mô lớn tại Phố Đông vẫn bị trì hoãn suốt 10 năm.

Mãi đến năm 1990, sau biến cố Thiên An Môn năm 1989, khi Trung Quốc phải đối mặt với các lệnh trừng phạt từ phương Tây và Giang Trạch Dân vừa lên nắm quyền, Đặng Tiểu Bình và Trần Vân mới đạt được đồng thuận nhằm chứng minh với thế giới rằng “cải cách mở cửa sẽ không thay đổi”, từ đó chính thức khởi động quá trình phát triển Phố Đông.

Bước ngoặt lịch sử năm 1989 và di sản chính trị của Trần Vân

Biến động chính trị năm 1989 đã đưa cuộc tranh luận kéo dài hơn một thập niên này đến một kết cục mang tính định hình thể chế.

Sau khi phong trào sinh viên bùng nổ, trong lúc giới lãnh đạo cấp cao còn dao động giữa lựa chọn “đối thoại và khoan dung” hay “thiết quân luật và trấn áp cứng rắn”, ngày 26/5, Trần Vân đã trực tiếp chủ trì cuộc họp Thường vụ Ủy ban Cố vấn Trung ương.

Ông công khai phản đối mọi nhượng bộ và ủng hộ việc áp dụng các biện pháp thiết quân luật cứng rắn để duy trì sự ổn định của chế độ.

Lập trường này đã mang lại cho Đặng Tiểu Bình sự hậu thuẫn chính trị mang tính quyết định, đồng thời trực tiếp dẫn đến việc Triệu Tử Dương bị mất chức.

Tuy nhiên, sau khi sự kiện năm 1989 được định hình về mặt chính trị, mô hình thể chế được thiết lập về sau tuy bề ngoài vẫn tiếp tục đường lối cải cách của Đặng Tiểu Bình, nhưng xét về logic nền tảng lại gần với mô hình mà Trần Vân theo đuổi lâu nay — “chính trị cánh tả, kinh tế cánh hữu”.

Trong lĩnh vực kinh tế, thị trường vẫn được phép phát triển và cải cách mở cửa tiếp tục được thúc đẩy.

Nhưng trong lĩnh vực chính trị, cải cách chính trị gần như dừng lại. Vai trò lãnh đạo của ĐCSTQ cùng sự kiểm soát đối với hệ tư tưởng được tăng cường ở mức chưa từng có.

Thị trường có thể tồn tại, nhưng tuyệt đối không được phép thách thức quyền lực chính trị.

Để bảo đảm sự tồn tại lâu dài của chế độ, sau năm 1989, Trần Vân còn đưa ra một quan điểm nhân sự có ảnh hưởng sâu rộng:

“Vẫn là con cháu của chúng ta thì đáng tin cậy hơn, ít nhất họ sẽ không đào mồ tổ tiên của chính mình”.

Câu nói này được cho là đã mở đường cho sự trỗi dậy của các nhóm “Thái tử đảng” và “Hồng nhị đại”, những người sau đó kế thừa quyền lực chính trị và kiểm soát các huyết mạch kinh tế trọng yếu của đất nước, đồng thời tích lũy khối tài sản khổng lồ.

Trần Vân không có hào quang của một lãnh tụ cách mạng như Mao Trạch Đông, cũng không xuất hiện với hình tượng “tổng công trình sư” như Đặng Tiểu Bình.

Ông giống như một “kiến trúc sư quyền lực trong bóng tối”, người luôn xuất hiện ở những bước ngoặt quan trọng của lịch sử để định hình hướng đi của Trung Quốc.

Theo quan điểm của tác giả bài viết, để hiểu được cấu trúc nền tảng của chính trị Trung Quốc từ thời cải cách mở cửa đến ngày nay, chỉ nghiên cứu Đặng Tiểu Bình là chưa đủ.

Bởi trong thời đại được cho là quyết định vận mệnh đó, người thực sự chi phối hướng đi của hệ thống không hẳn là những nhân vật xuất hiện trước công chúng, mà là “bàn tay đen phía sau hậu trường”.