Thêm trẻ em Trung Quốc tử vong trong thử nghiệm chỉnh sửa gen: Toàn cảnh vụ việc

Hôm thứ Tư (5/8), trang tin y tế Mỹ STAT tiết lộ một bé trai Trung Quốc mắc bệnh loạn dưỡng cơ Duchenne (DMD) đã tử vong sau khi tham gia một nghiên cứu lâm sàng giai đoạn đầu do Công ty HuidaGene tại Thượng Hải thực hiện. Theo hồ sơ đăng ký thử nghiệm lâm sàng của dự án, bé trai qua đời ở độ tuổi từ 4 đến 8.

Cùng ngày, HuidaGene ra tuyên bố bằng tiếng Trung cho biết sự việc xảy ra vào tháng 8/2025. Theo công ty, sau khi bệnh nhi được truyền toàn thân vector virus adeno liên quan (AAV) với liều cao, trong bối cảnh hệ bổ thể và các cytokine bị hoạt hóa nghiêm trọng, em đã phát triển hội chứng suy hô hấp cấp tính (ARDS).

Đây là trường hợp trẻ em thứ hai tử vong trong các thử nghiệm chỉnh sửa gen tại Trung Quốc được các tạp chí quốc tế công bố chỉ trong vòng 2 tuần. Đồng thời, đây cũng là một vụ việc y khoa tại Trung Quốc chỉ được truyền thông nước ngoài đưa tin sau khi bệnh nhân đã qua đời một năm.

Tạp chí Science ngày 23/7 từng đưa tin về vụ thử nghiệm chỉnh sửa gen thất bại của nhóm nghiên cứu do Cừu Tử Long (Qiu Zilong) ở Thượng Hải đứng đầu, trong đó một bé gái 6 tuổi chậm phát triển đã tử vong sau khi được chỉnh sửa gen nhắm vào não.

STAT cho biết hai vụ việc có nhiều điểm tương đồng đáng chú ý: đều là các thử nghiệm do nhà nghiên cứu khởi xướng, trong bối cảnh cơ chế giám sát còn lỏng lẻo; các bệnh nhi đều tử vong do phản ứng miễn dịch nghiêm trọng do vector virus gây ra; và các bên liên quan ban đầu đều giữ im lặng, trong khi các nghiên cứu vẫn tiếp tục được triển khai. STAT cho biết họ đã điều tra HuidaGene trong nhiều tháng và nhiều lần đề nghị công ty phản hồi về vụ việc.

Bệnh nhi tử vong là người tham gia thử nghiệm thứ tư

HuidaGene cho biết bệnh nhi tử vong là người tham gia cuối cùng theo đúng thiết kế nghiên cứu. 3 bệnh nhi còn lại không xuất hiện hội chứng lâm sàng nghiêm trọng tương tự và hiện vẫn đang được theo dõi dài hạn.

Công ty cho biết toàn bộ kết quả nghiên cứu đã được gửi để bình duyệt vào tháng 1/2026 và các chi tiết khoa học sẽ được công bố sau khi bài báo được xuất bản.

Theo thông tin HuidaGene đăng ký trên cơ sở dữ liệu thử nghiệm lâm sàng của Mỹ ClinicalTrials.gov, nghiên cứu bắt đầu từ tháng 11/2024, dự kiến tuyển các bé trai từ 4–8 tuổi. Ban đầu, phần chính của thử nghiệm dự kiến hoàn tất vào tháng 8/2026 và phân tích dữ liệu vào tháng 6/2027. Trong lần cập nhật gần nhất ngày 3/8/2026, HuidaGene cho biết nghiên cứu vẫn đang tiếp tục nhưng không còn tuyển bệnh nhân mới.

ClinicalTrials.gov là một trong những hệ thống đăng ký thử nghiệm lâm sàng có ảnh hưởng nhất thế giới, dùng để theo dõi và công bố kết quả các nghiên cứu.

Theo thông cáo bằng tiếng Trung của HuidaGene tháng 12/2024 về bệnh nhi đầu tiên được điều trị, thử nghiệm sử dụng liệu pháp chỉnh sửa DNA HG302 do công ty phát triển, dùng virus AAV để đưa công cụ chỉnh sửa CRISPR vào cơ thể. Khi đó, công ty cho biết dựa trên nghiên cứu tiền lâm sàng, liệu pháp của họ cần liều thấp hơn một số liệu pháp AAV hiện có nhằm giảm nguy cơ phản ứng miễn dịch.

Cựu CEO từng tiết lộ sẽ tăng liều thuốc

Theo STAT, tại hội nghị thường niên của Hiệp hội Liệu pháp Gen và Tế bào Hoa Kỳ (ASGCT) vào tháng 5/2025, CEO HuidaGene khi đó là Lục Anh Minh (Lu Yingming) công khai cho biết ở bệnh nhi đầu tiên được điều trị bằng liều thấp, chỉ phát hiện được lượng rất nhỏ dystrophin – loại protein mà bệnh nhân DMD bị thiếu hụt. Ông tiết lộ công ty sau đó đã nâng liều lên khoảng 100 nghìn tỷ hạt virus trên mỗi kilogram thể trọng.

Tính theo số lượng virus trên mỗi kilogram thể trọng, thông thường mức 10¹¹–10¹³ hạt virus được coi là an toàn; đến 10¹⁴ đã phải lo ngại về tác dụng phụ nghiêm trọng; còn 10¹⁵ trở lên thì bị cấm sử dụng trong lâm sàng.

STAT cho biết bài phát biểu của ông Lục đã khiến công ty khởi nghiệp Trung Quốc vốn ít tên tuổi này trở thành tâm điểm tại hội nghị. Tuy nhiên, sau hội nghị khoảng 15 tháng, HuidaGene gần như biến mất khỏi tầm nhìn của công chúng.

Sau đó, cả ông Lục Anh Minh và Giám đốc Công nghệ TJ Cradick đều âm thầm rời công ty. Ông Cradick là chuyên gia kỳ cựu trong lĩnh vực chỉnh sửa gen tại Mỹ và làm việc tại HuidaGene chưa đầy một năm.

STAT cho biết trước đó ông Lục từng tiết lộ với họ rằng công ty đã xảy ra một sự cố bất lợi nghiêm trọng, nhưng không nêu chi tiết. Ông cũng nói rằng vào năm 2025, bản thân đã thúc giục công ty công khai vụ việc.

HuidaGene đang triển khai thử nghiệm trên người với 6 liệu pháp chỉnh sửa gen

HuidaGene được Dương Huy (Yang Hui), nhà nghiên cứu thuộc Viện Khoa học Thần kinh, Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, thành lập vào năm 2018, với định hướng thiết kế, cải tiến và phát triển các công cụ chỉnh sửa gen CRISPR mới cùng các liệu pháp gen mang tính đột phá. Cũng trong năm đó, ông Dương bị cáo buộc sao chép kết quả nghiên cứu của Giáo sư Phó Hướng Đông (Fu Xiangdong) khi vị giáo sư này sang thăm.

Chỉ trong vòng 7 năm, thông qua cơ chế thử nghiệm lâm sàng do nhà nghiên cứu khởi xướng (Investigator-Initiated Trial – IIT), HuidaGene đã đưa 6 liệu pháp chỉnh sửa gen vào giai đoạn thử nghiệm trên người.

Hiện nay, các thử nghiệm IIT tại Trung Quốc được cho là phát triển khá thiếu trật tự. Mãi đến tháng 5/2026, Cục Quản lý Dược phẩm Quốc gia Trung Quốc mới ban hành Văn bản số 818, quy định chỉ các bệnh viện hạng 3A mới được phép tiến hành các thử nghiệm độc lập, đồng thời yêu cầu phải hoàn thành đánh giá tiền lâm sàng về tính an toàn và hiệu quả, cũng như được hội đồng đạo đức của cơ sở phê duyệt.

Tuy nhiên, theo vụ bé gái 6 tuổi được Science công bố, các hội đồng đạo đức này bị cho là hoạt động hình thức, thậm chí có thể phê duyệt thử nghiệm trước cả khi kết quả nghiên cứu trên động vật được hoàn tất.

Nhà nghiên cứu chỉnh sửa gen Kiran Musunuru thuộc Đại học Pennsylvania cho biết, điều khiến ông lo ngại nhất là các nghiên cứu IIT tại Trung Quốc vừa thiếu sự giám sát tập trung, vừa thiếu tính minh bạch.

Ông nói với STAT rằng theo hồ sơ thử nghiệm do HuidaGene công bố, kết quả nghiên cứu đáng lẽ phải được đăng dưới dạng bản thảo tiền xuất bản từ vài tháng trước, nhưng đến nay vẫn hoàn toàn bặt vô âm tín.

“Có thể còn rất nhiều vụ việc tương tự đã xảy ra, nhưng chúng ta hoàn toàn không hề biết đến,” ông nói.

Cựu CEO và Giám đốc Công nghệ của HuidaGene đều đã rời công ty

Ông Lục Anh Minh và TJ Cradick đều nói với STAT rằng việc họ rời HuidaGene không liên quan đến vụ bệnh nhi tử vong.

Theo hai người này, HuidaGene tuyển dụng họ nhằm thành lập một công ty con tại Mỹ để thương mại hóa các dự án của công ty, qua đó mở rộng sang thị trường có lợi nhuận cao hơn.

“Tôi đã rời công ty từ tháng 8/2025,” ông Cradick nói thẳng với STAT. “Khi họ tiến hành thử nghiệm truyền thuốc hoặc lên kế hoạch sử dụng liều cao hơn, tôi đều không tham gia.”

Tổng giám đốc HuidaGene Lý Phương Tâm (Li Fangxin) cho biết vào tháng 5 rằng công ty đã thực hiện một số điều chỉnh. Hiện nay, công ty đã ngừng các thử nghiệm lâm sàng cần truyền lượng lớn virus vào toàn thân, như đối với bệnh loạn dưỡng cơ Duchenne (DMD). Thay vào đó, công ty sẽ tập trung vào các liệu pháp chỉ cần tiêm một lượng nhỏ virus trực tiếp vào não hoặc mắt.

2 tuần liên tiếp phơi bày 2 ca tử vong trẻ em trong thử nghiệm chỉnh sửa gen

Việc trong vòng 2 tuần liên tiếp xuất hiện thông tin về 2 ca trẻ em tử vong trong các thử nghiệm chỉnh sửa gen tại các bệnh viện ở Thượng Hải có thể làm gia tăng nghi ngờ của dư luận rằng Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) đã cố tình thiết lập cơ chế giám sát lỏng lẻo thông qua hình thức thử nghiệm lâm sàng do nhà nghiên cứu khởi xướng (Investigator-Initiated Trial – IIT) để triển khai các thử nghiệm trên người.

Theo “Quy định về quản lý nghiên cứu lâm sàng do nhà nghiên cứu khởi xướng tại các cơ sở y tế” được ĐCSTQ ban hành và có hiệu lực từ năm 2024, các nghiên cứu IIT phải trải qua quy trình thẩm định khoa học, thẩm định đạo đức và được cơ sở y tế phê duyệt. Tuy nhiên, không cần Cục Quản lý Dược phẩm Quốc gia Trung Quốc (NMPA) phê chuẩn trước là đã có thể triển khai tại bệnh viện; đồng thời, sản phẩm dùng trong thử nghiệm cũng không bắt buộc phải được sản xuất theo tiêu chuẩn Thực hành sản xuất tốt (GMP).

IIT đã trở thành một “lối đi tắt” cho việc điều trị các bệnh hiếm gặp tại Trung Quốc. Một mặt, các công ty dược khi phát triển thuốc mới phải cân nhắc hiệu quả kinh tế, trong khi số lượng bệnh nhân mắc bệnh hiếm rất ít và thị trường nhỏ, nên doanh nghiệp vốn không mặn mà đầu tư. Mặt khác, IIT giúp bác sĩ và gia đình bệnh nhân có thể tiếp cận các liệu pháp mới nhanh hơn, nhưng cũng tồn tại những thiếu sót nghiêm trọng về đánh giá rủi ro, tính minh bạch và cơ chế giám sát của các cơ quan chức năng.

Trên thực tế, các biến cố bất lợi nghiêm trọng trong thử nghiệm liệu pháp gen không phải là hiếm. Trong tám năm qua, ít nhất hàng chục bệnh nhân đã tử vong trong các thử nghiệm lâm sàng hoặc sau khi sử dụng các liệu pháp gen đã được cấp phép.

Tuy nhiên, trường hợp như tại Trung Quốc, khi sự thật về các ca tử vong phải mất nhiều tháng hoặc nhiều năm mới được truyền thông nước ngoài phanh phui, rồi sau đó mới được lan truyền trở lại trong nước, là điều tương đối hiếm thấy.