Bối Khê: Làng văn hiến, khoa bảng

Nằm cách trung tâm Hà Nội 25 km về phía tây nam, làng Bối Khê (thuộc xã Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên, Hà Nội) nổi tiếng là nơi hội tụ những giá trị văn hóa đặc sắc.

Đức Thánh Bối và chùa Bối Khê

Chuyện kể rằng vào thời nhà Trần, làng Bối Khê có cậu bé Nguyễn Bình An sinh năm 1281. Năm lên 7 tuổi thì cậu mồ côi cha mẹ, phải ở với cô ở làng Bùi Xá (gần với Bối Khê), hàng ngày chăn trâu cắt cỏ. Bình An là cậu bé có tấm lòng nhân hậu, hay thương xót cứu tôm cá và thả xuống sông.

Bình An thường ghé qua ngôi chùa nhỏ ở làng Bối Khê. Với tấm lòng kính ngưỡng, cậu thường dùng đất sét nặn tượng Phật. Mỗi khi đến chùa, cậu bé cũng không quên mang theo một ít cơm để dâng lên tượng Phật.

Năm 15 tuổi, Bình An xuất gia theo học với Thiền sư Phạm Cốc ở chùa Tràng An cạnh núi Đồng Lanh, xã Tiên Lữ (nay là huyện Hoài Đức, Hà Nội). Sau đó cậu lại tiếp tục tu học ở chùa Hương Tích. Bình An say mê tu tập, sau này có được thành tựu, được người thời đó gọi là Đức Thánh Bối.

Theo giai thoại thì năm 1307, trong nước hạn hán kéo dài, vua Trần Anh Tông gọi Bình An đến Kinh thành cầu mưa giúp dân. Ông làm lễ thì lập tức mưa trút xuống suốt 3 ngày, nhờ đó mà dân chúng vượt qua được hạn hán.

Năm 1338, ông cho sửa sang xây lại ngôi chùa nhỏ ở làng Bối Khê, nơi ông hay ghé qua lúc còn thiếu thời. Chùa vẫn lấy tên cũ là Đại Bi tự, nhưng vì ở làng Bối Khê nên hay được bằng tên khác là chùa Bối Khê. Chùa có kiến trúc cổ kính thờ Đức Phật cùng Quán Thế Âm Bồ Tát và các vị La Hán.

Năm 1275, Bình An viên tịch.

Trong tâm thức người dân thì làng Bối Khê luôn được Đức Thánh Bối che chở. Theo “Lê gia phả ký” thì ngôi làng nhỏ này có 4 người đỗ đại khoa, 10 người đỗ trung và tiểu khoa.

Trạng nguyên Nguyễn Trực

Tiêu biểu nhất trong lịch sử khoa bảng của làng là Trạng nguyên Nguyễn Trực. Vì cha làm Giáo thụ dạy học trường Quốc Tử Giám, Nguyễn Trực từ nhỏ đã thông minh và hiếu học, 12 tuổi có tài văn thơ và nằm lòng kinh sử.

Năm 17 tuổi, Nguyễn Trực tham dự kỳ thi Hương và đỗ đầu tức Giải nguyên.

Năm 1442, nhà Hậu Lê tổ chức khoa thi lớn sau một thời gian dài không có khoa thi do đất nước phải chịu sự đô hộ của nhà Minh. Đây là khoa thi tập trung rất nhiều người tài tham dự, quan Hành khiển Hàn lâm viện thừa chỉ Nguyễn Trãi chấm thi .

Nguyễn Trực xuất sắc vượt qua tứ trường kỳ thi Hội. Vào đến thi Đình, bài Văn sách của ông được chấm đỗ đầu, trở thành Trạng nguyên đầu tiên của nhà Lê. Tên tuổi ông được khắc ở vị trí đầu tiên trên tấm bia Tiến sĩ đầu tiên tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Bài Văn sách của Trạng nguyên Nguyễn Trực vẫn còn đến nay, trong đó viết rõ trị quốc trước tiên cần sửa lại chính mình, “Trị quốc lấy được người làm gốc, dùng người lấy sửa mình làm đầu”.

Nguyễn Trực làm quan rất tận tụy lại nổi tiếng thanh liêm. Năm 1445, ông được phong Thiếu trung khanh đại phu Ngự sử đài Ngự sử thị Đô úy, nhưng ông từ chối, triều đình phải ra sắc dụ tới 3 lần ông mới chịu nhận.

Năm 1454 thì vì mẹ mất, Nguyễn Trực về quê để tang mẹ 3 năm. Nhiều người nhân dịp này đến bái ông làm sư, Nguyễn Trực liền mở trường dạy học, bốc thuốc giúp dân. Học trò theo học rất đông, nhiều người trở thành nhân tài sau này.

Sau 3 năm tang mẹ, năm 1457, ông được Triều đình gọi về tiếp sứ thần nhà Minh là Hoàng Gián. Sứ nhà Minh hết mực ca ngợi Nguyễn Trực. Vua cũng cho thợ vẽ truyền thần của ông đặt trong cung để ghi nhớ.

Những năm cuối đời, Nguyễn Trực chỉ muốn ở làng quê, sống thanh đạm gần gũi với dân chúng.

Đình nguyên Hoàng giáp Lê Huy Trâm

Đến thời Lê Trung Hưng, làng Bối Khê còn có Hoàng giáp Lê Huy Trâm. Ông sinh năm 1742 trong gia đình có truyền thống hiếu học, cha là Hương cống Lê Huy Cảnh, mẹ là cháu ngoại của Giải nguyên Nguyễn Thành Thể thuộc dòng họ Nguyễn nổi tiếng ở làng Đông Tác.

Từ nhỏ Lê Huy Trâm đã có tiếng thông minh và ham học. Năm 18 tuổi ông được tuyển vào học ở trường Quốc Tử Giám. Năm 21 tuổi ông đỗ sinh đồ, năm 1769 đỗ Hương cống.

Đến khoa thi năm 1779, Lê Huy Trâm vượt qua kỳ thi Hội, vào đến thi Đình ông đỗ đầu tức Đình nguyên Hoàng giáp (khoa thi này không lấy Tam khôi).

Thi đỗ, Lê Huy Trâm được cử làm quan và giữ nhiều vị trí trọng yếu. Ông làm quan thanh liêm, từng tham gia chấm thi và đào tạo nhân tài cho nhà Lê.

Đến cuối thời nhà Lê, Triều đình suy yếu, quân Tây Sơn tiến ra bắc và nhà Lê sụp đổ. Lê Huy Trâm trở về quê nhà. Nhà Tây Sơn chiếm giữ Thăng Long rất cần quan lại trị vì, nên truyền các quan cũ nhà Lê ra trình diện để bổ dụng. Tôi trung không thời hai chủ, Lê Huy Trâm không muốn phục vụ cho nhà Tây Sơn. Ông cùng gia đình trốn đến nơi khác. Nhà Tây Sơn gọi ông nhiều lần không ra nên truy tìm và tịch thu nhà cửa của ông ở Bối Khê.

Sau này nghe tin chúa nguyễn Phúc Ánh chiếm giữ được vùng đất Gia Định, biết một số học trò của mình cũng vào nam giúp chúa Nguyễn, Lê Huy Trâm và một vài người bạn từng làm quan nhà Lê quyết định vào Gia Định.

Lê Huy Trâm vào nam với mục đích nhờ giúp phục hưng nhà Lê. Tuy nhiên ông thấy rằng Nguyễn Phúc Ánh muốn phục hưng cơ đồ tổ tiên chúa Nguyễn chứ không có ý giúp phục hưng nhà Lê, vì thế mà ông quyết định ra về.

Năm 1802, chúa Nguyễn Phúc Ánh đánh bại nhà Tây Sơn, thống nhất đất nước, lên ngôi hiệu là Gia Long. Vua muốn dùng các cựu thần nhà Lê nên phong cho ông làm Thái hòa điện học sĩ. Trong chiếu gửi cho ông có đoạn viết rằng: “Khanh vốn là người cựu thần, văn chương lỗi lạc, ẩn náu đợi thủa thanh bình, đã từng ứng theo cờ nghĩa nhưng rồi lại cố từ mà lui, sự thao thủ thất đáng khen ngợi. Nay buổi đầu khai thác, sự biểu dương người tốt là đầu. Vậy nên gia phong là Thái hòa điện học sĩ để tỏ lòng yêu quý”.

Tuy vậy Lê Huy Trâm vẫn không ra làm quan. Ông mất năm ấy, thọ 60 tuổi. Vua Gia Long cho người đến viếng, đồng thời cho hai người con trai của ông được tập ấm làm quan.

Lê Huy Trâm nổi tiếng về văn chương, hậu thế sau này tôn ông là “Bối khê Phu tử”. Tên tuổi của ông được người dân Bối Khê lưu truyền mãi như một biểu tượng về tài năng, học vấn và khí tiết.

Hàng năm vào ngày 16 tháng 3 âm lịch là lễ hội truyền thống của làng Bối Khê. Nghi lễ quan trọng nhất là rước kiệu Thánh từ đình làng chu du qua hai ngôi miếu là miếu Ông và miếu Bà. Nghi thức này mang ý nghĩa tâm linh, mong muốn về một năm mới với mùa màng tươi tốt, dân chúng ấm no hạnh phúc.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Đông Sàng: Thôn làng với lịch sử khoa bảng và kiến trúc cổ
• Vài ngôi làng “mỹ tục khả phong” ở Hà Nội

Mời xem video: