Chùa Mía. (Ảnh: Vietair.com.vn)
Xứ Đoài xưa là vùng đất văn hiến “địa linh nhân kiệt”, không chỉ có núi Ba Vì linh thiêng, mà còn là nơi sinh ra nhiều bậc hiền tài phụng sự Giang Sơn Xã Tắc.
Đường Lâm là ngôi làng cổ xưa nhất ở xứ Đoài. Làng có 9 thôn, trong đó có 5 thôn cổ là Cam Thịnh, Cam Lâm, Đoài Giáp, Đông Sàng và Mông Phụ. Trong đó thôn Đông Sàng tiêu biểu là thôn khoa bảng của làng Đường Lâm, cũng là niềm tự hào của xứ Đoài.
Đông Sàng là thôn làng nhỏ, vẫn giữ được cấu trúc làng cổ đặc trưng với cổng làng, đường gạch, giếng nước và những ngôi nhà đá ong.
Các di tích từ cổ xưa ở đây vẫn còn khá nguyên vẹn như đình Đông Sàng, Văn chỉ biểu tượng cho truyền thống khoa bảng của thôn làng.
Về khoa bảng, trong lịch sử Đông Sàng có nhiều người đỗ đạt, đặc biệt là dòng họ Kiều.
Người đỗ khai khoa cho họ Kiều là Kiều Phúc, đỗ Hoàng giáp khoa thi năm 1493 thời Hồng Đức. Sau đó là Kiều Văn Bá đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1509. Kiều Bá Nhiễm và Kiều Trọng Dương cùng đỗ Hương cống khoa thi năm 1775.
Đến thời nhà Nguyễn, họ Kiều lại có Kiều Đỉnh đỗ cử nhân khoa thi năm 1868, được cử làm Tri huyện ở các nơi. Con của ông là Kiều Oánh Mậu đỗ Phó bảng khoa thi năm 1880 thời vua Tự Đức.
Sau khi thi đỗ, Kiều Oánh Mậu được cử về Huế làm Hành tẩu ở bộ Công, đến năm 1882 được cử ra bắc làm Tri phủ Xuân Trường, tỉnh Nam Định.
Năm 1883, Triều đình nhà Nguyễn ký Hòa ước công nhận quyền bảo hộ của Pháp, giải tán các đội quân chống Pháp ở miền bắc. Quân Triều đình chia làm hai, một số tướng trở về theo lệnh Triều đình, một số tướng khác cùng binh lính quyết một lòng chống Pháp. Cũng năm 1883, Pháp tiến đánh thành Sơn Tây nơi quê nhà của Kiều Oánh Mậu. Quân Triều đình và quân Cờ Đen được trang bị thô sơ, lại ít quân hơn, dù nỗ lực chống trả nhưng không ngăn được quân Pháp.
Kiều Oánh Mậu đã làm bài thơ “Ai Sơn thành” (Cảm thương thành Sơn Tây) nói lên nỗi lòng bi ai của mình, đồng thời nói lên tội ác của quân Pháp và nỗi thống khổ của dân chúng, sự bàng quan của Triều đình nhà Nguyễn.
Bài thơ này được nhiều người biết đến, khiến nhiều người tham gia chống Pháp. Đến năm 1885 thì vì bài thơ này mà Kiều Oánh Mậu bị Triều đình cách chức. Ông trở về quê nhà khi mới 31 tuổi.
Chỉ 1 năm sau, năm 1886, ông được phục chức và làm Tri phủ Lý Nhân (Hà Nam). Nhưng Triều đình lúc này đã hàng Pháp, ông không được lòng người Pháp và các quan lớn, nên việc làm quan của ông cũng thăng giáng thất thường. Cuối cùng ông quyết định bỏ ấn từ quan.
Kiều Oánh Mậu dành thời gian để sáng tác. Ngoài bài “Ai Sơn thành”, ông còn có “Bản triều bạn nghịch liệt truyện” (Truyện những nhân vật phản nghịch của bản triều), “Giá Sơn di cảo”, “Kiều Thị gia phả”, cùng rất nhiều tác phẩm khác.
Ông cũng khảo đính và bình chú cho tác phẩm “Đoạn trường tân thanh” tức Truyện Kiều của Nguyễn Du, viết lời tựa cho “Tang thương ngẫu lục” của Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án, đọc và duyệt “Bút toán chỉ nam và Toán pháp” của Nguyễn Cẩn.
Đông Sàng luôn chú trọng việc tu bổ đình, chùa, cảnh quan, sử dụng kiến trúc và vật liệu cổ, nhằm bảo tồn nguyên gốc di sản văn hóa.
Ngày nay Đông Sàng cũng trở thành điểm đến hấp dẫn cho những ai yêu thích văn hóa cổ truyền.
Nơi đây có Chùa Mía (Sùng Nghiêm tự) với lịch sử hơn 400 năm, giữ được kiến trúc cổ với 287 bức tượng Phật. Đây được xem là ngôi chùa có nhiều bức tượng Phật đẹp nhất Việt Nam.
Ngay cạnh Tam Quan của chùa là một cây đa cổ thụ hàng trăm năm tuổi với tán phủ rộng khắp xung quanh. Cây đa gắn liền với lịch sử ngôi chùa, và không biết tự bao giờ dân gian đã có đôi câu thơ về cây đa này:
Trải bao thế kỷ dầm mưa nắng
Vẫn đứng an nhiên gác cửa Thiền.
Văn chỉ của thôn Đông Sàng thờ đức Khổng Tử cùng các vị khoa bảng, được xem là biểu tượng về khoa bảng của làng. Khoảng 20 năm trước, chính quyền dùng Văn chỉ để làm nhà máy thuốc lá Hà Nội, khiến Văn chỉ bị mai một. Các bô lão trong thôn đã giúp lấy lại Văn chỉ, hồi phục lại nơi lưu giữ truyền thống khoa bảng của cha ông xưa.
Đông Sàng có 441 ngôi nhà cổ và là thôn có nhiều nhà cổ nhất làng Đường Lâm. Nhà ở đây phần lớn được làm bằng gỗ lim, mái ngói, tường được xây bằng đá ong. Nhiều ngôi nhà cổ vẫn mở rộng cửa đón khách tham quan tìm hiểu.
Các không gian như cây đa, giếng nước, sân đình, đường làng nơi đây đều giữ nguyên kiến trúc cổ đặc trưng của bắc bộ.
Trần Hưng
Xem thêm:
Mời xem video:
Phiên thảo luận thứ tư tập trung vào việc ứng phó với vấn đề Đảng…
Hôm thứ Tư, Maduro, mặc bộ đồng phục tù màu nâu, theo dõi diễn biến…
Số người tử vong tăng đột biến khiến nhiều dịch vụ công tại Paris rơi…
Theo quy định mới được thông qua hôm thứ Tư, mọi thiết bị có chứa…
Quan điểm của Tolstoy về khoa học, về công việc nghiên cứu khoa học, về…
Trời cao ban cho Lữ Mông Chính một vận mệnh thật khác thường: Tể tướng…
