Hai vị quan họ Vũ thẳng thắn can gián chúa Trịnh

Mộ Trạch là một ngôi làng cổ, nay thuộc xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương. Nơi đây nổi tiếng là làng có nhiều người đỗ đạt nhất trong lịch sử khoa bảng, đồng thời để lại rất nhiều giai thoại. Họ Vũ là dòng họ có nhiều người đỗ đạt nhất ở Mộ Trạch. Thời Lê trung Hưng, có 2 vị họ Vũ đỗ tiến sĩ làm quan đồng Triều, lại thẳng thắn can gián chúa Trịnh là Vũ Duy Đoán và Vũ Công Đạo.

Vũ Duy Đoán

Người đỗ khai khoa cho làng Một Trạch vào thời Lê Trung Hưng là Vũ Bạt Tụy. Ông đỗ đầu tức Đình nguyên khoa thi năm 1634, được vào Phủ chúa làm Bồi tụng, sau được thăng Thượng bảo Tự khanh, Huân Trạch Bá, hiệu là Thần Đạt Vũ Đài công.

Vũ Bạt Tụy có người con trai trưởng là Vũ Duy Đoán. Dù cha học giỏi nhưng Vũ Duy Đoán rất tối dạ, học nhiều nhưng nhớ chẳng bao nhiêu, vì thế mà nản chí lười học, muốn chuyển sang nghề khác.

Một lần Duy Đoán nằm ngủ mơ thấy có vị Thần đến lấy bỏ những chất vẩn đục trong bụng mình đi, từ đó cảm thấy như một người khác, học hành minh mẫn, dần dần đã có tiếng về tài văn chương.

Khoa thi năm 1651, Vũ Duy Đoán lần đầu dự kỳ thi Hương và đỗ đầu tức Giải nguyên. Đến khoa thi năm 1664 đời vua Lê Huyền Tông, ông dự thi và đỗ tiến sĩ, vinh quy bái tổ về làng.

Vũ Duy Đoán làm quan được chúa Trịnh Tạc chú ý nên chẳng bao lâu được thăng làm Thượng thư bộ Công. Ông làm quan thẳng thắn, thường tán thưởng nhân cách của đại thần Trương Cửu Linh người nhà Đường .

Ông dâng lên chúa sách “Kim giám lục” bằng quốc âm nêu lễ nghĩa, thẳng thắn phê bình Chúa không nên nghe lời gièm pha làm trái lễ nghĩa. Sách được chúa Trịnh Tạc khen ngợi.

Thời vua Lê Gia Tông, một lần ông được giao đón tiếp sứ đoàn nhà Thanh. Trên đường đến Kinh thành ông đã họa khoảng 20 bài thơ, ứng đối rất nhanh khiến sứ đoàn nhà Thanh cảm phục.

Cuốn “Việt sử giai thoại” của Nguyễn Khắc Thuần có ghi chép việc ông thẳng thắn can gián chúa Trịnh:

Trong cung thường có thú chọi gà, Chúa mê thú tiêu khiển này mà sao nhãng việc nước. Một lần Vũ Duy Đoán bắt gặp một viên quan đem dâng lên chúa con gà chọi tốt. Ông cho rằng làm thế là mê hoặc chúa bèn giết chết con gà. Viên quan này vội gặp chúa chú nói rõ sự tình, nhưng chúa Trịnh Tạc im lặng chẳng nói gì, từ đó thú vui chọi gà trong cung cũng chẳng còn.

Vũ Công Đạo

Vũ Công Đạo từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh. Năm 1658, khi ông trên đường đi thì nhận tin mẹ mất nên quay về để tang mẹ.

Sang năm 1659, Triều đình mở kỳ thi Hội nhưng sau phải hoãn lại đến mùa đông. Chúa Trịnh cho phép một số trường hợp được dự thi, trong đó có cả người đang để tang, vì thế mà Vũ Công Đạo được dự kỳ thi này và đỗ tiến sĩ.

Vũ Công Đạo là người thuần hậu thật thà, lại cũng thẳng thắn như Vũ Duy Đoán, vì thế mà hay có những lời can gián Chúa. Sau khi đi sứ sang nhà Thanh, ông được thăng chức Đô ngự sử, Nhập thị kinh diên.

Bị Chúa bãi chức cho về quê

Năm 1783 nhà Thanh nhận thấy không thể lợi dụng phe đảng họ Mạc, liền đem đám tù binh này trao trả cho nhà Lê – Trịnh. Sách “Khâm định Việt sử thông giám cương mục” chép lại rằng:

“Vua nhà Thanh hạ lệnh cho các quan ở Quảng Tây phải trao trả tù binh, gồm tất cả những người nhà Mạc là bọn Kính Liêu. Quan Tuần phủ tỉnh Quảng Tây là Thích Dục liền báo tin này cho ta hay. Triều đình sai quan Phó Đô ngự sử là Vũ Duy Đoán và Trấn thủ Lạng Sơn là hoạn quan Thân Đức Tài, cùng đến cửa ải biên giới để nhận tù binh. Khi trao đổi công văn, tên của Duy Đoán đứng dưới tên của Đức Tài”.

Vũ Duy Đoán liền nói với Chúa rằng:

“Những tưởng, Vương thượng coi Nam nha (chỉ các quan văn võ) cao quý hơn hẳn Hoàng môn (chỉ hoạn quan), nào ngờ giờ đây Hoàng môn lại ở trên Nam nha, cho nên tôi không dám vâng mệnh”.

Trong chuyện này, Vũ Công Đạo cũng nói đỡ cho Vũ Duy Đoán.

Chúa giận lắm, liền cử người khác đi thay, bãi chức cả Vũ Duy Đoán và Vũ Công Đạo, cho về quê làm dân thường.

Vũ Duy Đoán về vui với cảnh đồng quê, hàng ngày viết sách. Trạng nguyên Đặng Công Chất khen ngợi ông: “Học thức trong bụng ông như nuốt cả gác sách Thiên Lộc, hút gác sách Thạch Cư”.

Vũ Đuy Đoán có người con trai là Vũ Duy Khuông đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa thi năm 1670. Gia đình ông có 3 đời đỗ đại khoa liên tiếp nên được người thời đó xưng tụng là “Tam đại tiến sĩ”.

Vũ Công Đạo về quê được ít lâu thì lại được chúa Trịnh Căn mời ra làm Hữu thị lang bộ Hình, sau đó là Hữu thị lang bộ Lại. Ông có nhiều học trò thành tài như: Bảng nhãn Phạm Quang Trạch, Thám hoa Vũ Thạnh, Hội nguyên Nguyễn Danh Dự.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Vị quan Ngự sử “không gia tài” thời nhà Lê
• Vị quan thanh liêm thời Nguyễn khiến đạo tặc vì nể phục mà tránh xa
• Hoàng Kiêm: Vị quan vì dân chống lệnh người Pháp

Mời xem video: