Tích Quang, Nhâm Diên: Hai vị Thái thú được người Giao Chỉ, Cửu Chân ghi nhớ

Trong thời kỳ ngàn năm Bắc thuộc, không phải vị quan cai trị nào cũng như nhau. Nếu gặp quan cai trị hà khắc như Tô Định, người Việt sẽ nổi lên chống lại. Nhưng cũng có những vị quan cai trị ôn hòa, có chính sách giúp đời sống người dân ổn định, mà những câu chuyện về họ vẫn còn được lưu truyền trong sử sách.

Tích Quang và Nhâm Diên là hai vị Thái thú được sử sách ghi chép là có công khuyến khích sản xuất nông nghiệp, truyền bá học thuật và lễ nghi Nho gia ở Giao Chỉ và Cửu Chân.

Tích Quang

Tích Quang là người quận Hán Trung (nay thuộc khu vực tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc), là vùng đất có nền văn hóa phát triển vào thời đó. Sử sách không ghi rõ năm sinh, năm mất cũng như quá trình học tập của ông. Nhưng căn cứ vào việc ông giáo hóa dân bằng lễ nghi của Nho gia, có thể thấy ông là người có học và am hiểu Nho gia.

Vào thời Hán Bình Đế (năm 1-5 SCN), Tích Quang được cử làm Thái thú quận Giao Chỉ. Đến Giao Chỉ, Tích Quang chú trọng truyền bá những chuẩn mực đạo đức và quan hệ xã hội của Nho gia như quân-thần, phụ-tử, phu-thê, dần thay thế văn hóa Giao Chỉ thời bấy giờ. Hậu Hán thư ghi chép rằng ông “dạy dỗ dân di, dần dần dùng lễ nghĩa”.

Dưới thời Tích Quang, các hoạt động khuyến nông, giáo dục và truyền bá lễ nghi được chú trọng. Những phong tục, lễ nghi của người Hán dần được giới thiệu và tiếp nhận tại Giao Chỉ, góp phần tạo nên sự giao thoa giữa văn hóa bản địa với văn hóa Trung Hoa.

Năm thứ 9 SCN, Vương Mãng cướp ngôi nhà Hán, nhiều người không phục nên dấy binh chống lại Vương Mãng, Trung Nguyên rơi vào khói lửa chiến tranh. Trong thời kỳ biến động này, Tích Quang đóng cửa địa phận, giữ ổn định vùng đất mình cai quản.

Đến khi nhà Đông Hán được khôi phục dưới thời Hán Quang Vũ Đế, Tích Quang dâng biểu quy phục triều đình và tiếp tục được ghi nhận về công lao tại Giao Chỉ.

Nhâm Diên

Nhâm Diên người huyện Uyển, quận Nam Dương (nay thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc), nổi tiếng từ nhỏ. Hậu Hán thư có ghi chép rằng: “Năm 12 tuổi, Nhâm Diên làm chư sinh, học ở Trường An, thông Thi, Dịch, Xuân Thu, nổi danh ở Thái học, trong trường gọi là ‘Nhâm Thánh Đồng’.”

Năm 23 SCN, ông được bổ nhiệm làm Đô úy Cối Kê. Ông cai trị ôn hòa, trọng đãi hiền sĩ, giúp đỡ thuộc lại nghèo, nên được lòng người.

Vào đầu thời Hán Quang Vũ Đế, Nhâm Diên xin được về quê nghỉ ngơi, nhưng Hoàng đế không chấp nhận mà cử ông đến làm Thái thú ở quận Cửu Chân (vùng đất chủ yếu thuộc Thanh Hóa và một phần các khu vực lân cận ngày nay).

Đến Cửu Chân, Nhâm Diên nhận thấy dân chúng nơi đây vẫn duy trì nhiều phương thức canh tác truyền thống, việc sử dụng trâu bò để cày ruộng chưa phổ biến. Cư dân Cửu Chân kỳ thực vốn đã có nền nông nghiệp lâu đời, kế thừa những thành tựu của văn hóa Đông Sơn, với nhiều công cụ sản xuất bằng đồng và kỹ thuật trồng lúa phát triển.

Nhâm Diên cho đúc rèn thêm nông cụ, hướng dẫn dân khai khẩn đất đai, mở rộng ruộng cày và phổ biến phương pháp sử dụng sức kéo của trâu bò trong sản xuất nông nghiệp. Nhờ đó, hoạt động canh tác được thúc đẩy, ruộng đồng mở rộng, đời sống dân chúng được cải thiện.

Bên cạnh việc khuyến nông, Nhâm Diên còn chú trọng đến việc truyền bá phong tục.

Nhận thấy phong tục hôn nhân của cư dân bản địa có nhiều điểm khác với lễ nghi Trung Hoa, ông truyền dạy nghi lễ cưới hỏi cùng những chuẩn mực đạo phu thê Nho gia. Từ đó, những nghi lễ và quan niệm gia đình của người Hán dần được đưa vào đời sống xã hội Cửu Chân, hòa cùng những phong tục vốn có của người dân địa phương.

Thuở đầu, nhiều người còn nghèo khó, không có đủ tiền để tổ chức lễ kết hôn theo nghi thức mới. Nhâm Diên đã cho các quan địa phương bỏ tiền ra giúp họ tổ chức hôn nhân theo đúng lễ nghi. Hậu Hán thư ghi rằng có hơn 2.000 cặp nam nữ được tổ chức kết hôn trong thời gian này.

Nhâm Diên ở Cửu Chân 4 năm thì được gọi về triều. Do chậm trở về vì bệnh, ông bị giáng làm huyện lệnh Tuy Dương, sau đó tiếp tục được bổ nhiệm làm Thái thú Vũ Uy.

Hậu Hán Thư ghi rằng người dân Cửu Chân ái mộ mà lập đền thờ ông ngay khi ông còn sống, có người lấy tên “Nhâm” mà đặt tên cho con.

Lịch sử nhận định

Về hai vị Thái thú này, sách cổ Thủy kinh chú có ghi chép như sau:

“Nhâm làm Thái thú quận Cửu Chân, dân ở đây không biết cày ruộng bằng trâu bò, Diên cho đúc rèn các nông cụ, dạy dân khai khẩn đất đai. Thời đó Thái thú quận Giao Chỉ là Tích Quang, tiếng tăm giáo hóa dân cũng ngang với Diên.”

Đại Việt sử ký toàn thư ghi chép rằng:

“Đến khi Tích Quang làm Thái thú Giao Chỉ, Nhâm Diên làm Thái thú Cửu Chân, dựng nhà học, dẫn dắt bằng lễ nghĩa. Từ đấy trở đi, hơn 400 năm, dân tựa hồ đã có quy củ.”

Cuốn An Nam chí lược cũng mô tả rằng:

“Cuối đời Tây Hán, Tích Quang cai trị Giao Chỉ, Nhâm Diên cai trị Cửu Chân, dựng nhà học hiệu, dạy dân noi theo nhân nghĩa”.

Những ghi chép trên cho thấy Tích Quang và Nhâm Diên được các sử gia đời sau đánh giá cao về chính sách giáo hóa và quản lý địa phương.

Cần chú ý rằng trước khi hai vị Thái thú đến cai trị, vùng đất Giao Chỉ và Cửu Chân đã có nền văn hóa bản địa phát triển qua nhiều thế kỷ. Đặc biệt, văn hóa Đông Sơn với nghề trồng lúa nước, kỹ thuật đúc đồng và những phong tục sinh hoạt cộng đồng đặc sắc đã tạo nên nền tảng đời sống của cư dân nơi đây.

Trên nền tảng văn hóa ấy, những chính sách khuyến nông, mở mang học thuật và truyền bá lễ nghi của Tích Quang, Nhâm Diên góp phần thúc đẩy sự giao lưu và biến đổi văn hóa trong thời kỳ Bắc thuộc.

Cũng cần hiểu rằng những bộ sử cổ phần lớn được biên soạn dưới ảnh hưởng của tư tưởng Nho gia, nên việc đánh giá công lao giáo hóa của các vị quan thường gắn với sự phổ biến lễ nghĩa Nho gia. Trong khi các yếu tố văn hóa sẵn có ở bản địa ít được nhắc tới hơn. Trong suốt thời kỳ Bắc thuộc, người Việt vừa tiếp nhận những yếu tố văn hóa, kỹ thuật và học thuật từ bên ngoài, vừa duy trì và phát triển những truyền thống riêng của mình. Quá trình giao lưu ấy góp phần tạo nên những biến đổi sâu sắc trong đời sống xã hội, đồng thời hình thành nên văn hóa Việt Nam qua nhiều thế kỷ.

Lịch sử ghi nhận những cuộc nổi dậy chống lại chế độ cai trị hà khắc, nhưng cũng lưu lại câu chuyện về những vị quan có chính sách được người dân đánh giá tốt. Tích Quang và Nhâm Diên là hai nhân vật như vậy.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Chuyện Sĩ Nhiếp giúp Giao Châu bình yên sung túc, tránh nạn Tam Quốc
• Chuyện các Thứ sử họ Đào tại Giao Châu

Mời xem video: