Người phụ nữ lấy tính mạng ba họ bảo chứng, vay lương thực cứu dân

Dưới thời chúa Nguyễn, lãnh thổ Đàng Trong liên tục mở rộng về phương nam, Người Việt cũng liên tục nam tiến khai phá vùng đất mới này. Trong hành trình khai phá ấy, dòng họ Lê Công đã góp công lớn vào việc hình thành vùng đất Châu Đốc. Nổi bật trong gia tộc là bà Huỳnh Thị Phú – người dùng tài sản và tấm lòng nhân nghĩa để cứu giúp dân nghèo, để lại danh tiếng và công đức được người đời ghi nhớ.

Dòng họ Lê Công

Vào đầu thế kỷ 18, Thanh Hóa loạn lạc, mùa màng thất bát, dân chúng đói khổ, có ông Lê Công Thoàn dẫn dắt đại gia đình vào nam, đến Long Hồ (thuộc tỉnh Vĩnh Long ngày nay) sinh sống. Sau đó thì ông đến Châu Đốc (thuộc An Giang) khai phá vùng đất mới này.

Dòng họ Lê Công đến Châu Đốc khi còn hoang sơ, qua nhiều đời có công khai phá, đã trở thành dòng họ lớn ở đây. Dòng họ này còn hiến đất xây trường học, chợ búa, nhà thương chữa bệnh.

Trong lịch sử từ thời chúa Nguyễn đến thời nhà Nguyễn, dòng họ Lê Công nhiều người được ban thưởng, nhưng người nổi tiếng nhất họ là bà Huỳnh Thị Phú. Không thấy trong gia phả hay tài liệu nói bà Huỳnh Thị Phú là phu nhân của ai trong gia tộc Lê Công, cũng không thấy ghi bà sinh và mất vào năm nào. Tuy nhiên gia phả, các nguồn tư liệu, dân gian Châu Đốc đều nói về công đức to lớn của bà với vùng đất này.

Bỏ tiền của chữa bệnh cho dân chúng

Thời đấy Châu Đốc là nơi còn nhiều rừng và đầm lầy, lại gần biên giới phía tây nên Triều đình ít quan tâm. Người dân ở đây hay bị bệnh, lại không có thầy thuốc nên nhiều người chết.

Bà Phú có nhiều đất đai ở đây,mỗi lần thăm đất chứng kiến cảnh này, bà rất thương tâm, suy nghĩ tìm cách cứu giúp. Bà bỏ tiền xây nhà lớn trị bệnh, rước danh y các nơi đến xem bệnh cho dân, lại trả tiền cho họ hậu hĩnh đều đặn để họ yên tâm ở lại làm việc. Mọi việc chữa trị cho dân chúng đều miễn phí, nên số dân chúng vùng Châu Đốc tử vong vì bệnh tật cũng giảm rất nhiều, ai cũng đội ơn bà.

Góp công nuôi dưỡng và giáo dục

Châu Đốc là vùng biên giới phía tây giáp Cao Miên, loạn quân từ bên kia biên giới hay kéo sang cướp bóc, dân chúng sợ hãi không dám ra đồng làm ruộng khiến cuộc sống cơ cực. Nhiều gia đình sinh được con nhưng lại không thể nuôi nấng, đành gạt lệ đưa con lên rừng để dưới gốc cây, hoặc thả bè trôi sông mong có người hảo tâm thương tình nuôi giúp, mặc cho số phận quyết định.

Bà Phú biết chuyện liền cho người vào rừng, cho thuyền ra sông Hậu tìm những đứa bé bị bỏ rơi, đưa đến một nơi rồi nuôi dưỡng tử tế. Dân chúng hay tin, từ đó ai nghèo túng không có khả năng nuôi con đều đưa con đến nhờ nuôi nấng.

Sau đó bà Phú thấy trẻ em nơi đây không được giáo dưỡng, không được dạy chữ nghĩa. Bà bèn hiến đất, bỏ tiền ra xây ngôi trường, lại rước thầy giáo các nơi đến để dạy chữ nghĩa, giúp dân chúng trong vùng được đi học, ai cũng cảm kích.

Vay lương thực cứu dân

Ở Châu Đốc cứ từ tháng 7 đến tháng 11, nước thượng nguồn chảy qua Cao Miên kéo đến gây ra ngập lụt ruộng vườn nhà cửa. Dân chúng phải bỏ nhà cửa ruộng vườn đến núi Sam hoặc nơi cao tránh lũ. Nơi núi cao không có lương thực nên người dân rất cơ cực.

Bấy giờ, bà Phú biết chuyện liền cho mở kho lúa của gia đình cứu dân. Nhưng do kho lúa có hạn, lũ lụt kéo dài, bà Phú bèn cầu cứu với quan lại địa phương xin lương thực cứu tế.

Châu Đốc là nơi biên giới, nhà Nguyễn có kho lương dự trữ ở đây, để dùng khi có giao tranh. Vì kho lương rất quan trọng nên không được mở khi không có lệnh của Triều đình, ai phạm tội sẽ bị xử trảm.

Khi bà Phú dâng sớ xin vay lúa để cứu dân, quan binh thành Châu Đốc cũng cảm động, nhưng quy định của Triều đình không ai dám làm trái. Quan quân liền đưa tờ sớ đến Triều đình ở Huế nhờ giải quyết. Vì gia tộc Lê Công đời đời có tiếng ở Châu Đốc nên uy tín rất lớn, Triều đình tin tưởng phê chuẩn mở kho lương cho bà Phú vay để cứu dân.

Vì việc dâng sớ và nhận công văn thời đó chủ yếu bằng ngựa trạm, cả đi và về mất thời gian tính kể tháng, nên từ đó hàng năm, cứ vào tháng 6 nếu thấy hiện tượng sắp có lũ lụt, bà Phú lại sai người đi thống kê số dân nghèo cần cứu tế nhằm nắm số lượng lương thực cần phải vay thêm, từ đó mà dâng sớ xin vay đúng số lượng thực cần thiết. Sau đó bà Phú dâng sớ xin vay lúa từ trước. Khi có lũ lụt thì bà mở kho lúa gia đình cứu dân, lúc hết kho gia đình thì công văn của Triều đình đồng ý cho vay cũng đến, từ đó mà dân được cứu.

Nhưng vì dự trữ lương thực nơi biên giới phòng giặc rất quan trọng, nên công văn của Triều đình đồng ý cho vay với điều kiện bà Phú và dòng họ Lê Công phải trả lại lúa cho Triều đình vào vụ mùa tới, nếu không được sẽ chịu tội “tru di tam tộc”.

Bà Phú vì thương dân nên một mặt trấn an gia tộc Lê Công, một mặt lần nào cũng cam kết trả lúa cho Triều đình, nếu không trả được thì đồng ý bị “tru di tam tộc”.

Theo lời người dân ở Châu Đốc thì vì thế mà sau khi lũ rút, tới vụ mùa, dân chúng lại chăm chỉ cày cấy để có đủ lúa trả cho Triều đình. Mặt khác, nước lũ đến cũng mang theo phù sa, lũ rút thì phù sa nằm lại giúp ruộng đồng màu mỡ, mùa màng nhờ đó mà bội thu.

Vì năm nào bà Phú cũng trả đủ số lúa vay, nên Triều đình cũng không ngần ngại mở kho lúa cho vay, nhưng không bao giờ bỏ đi lệ “tru di tam tộc” nếu không trả được số nợ.

Tưởng nhớ

Ngoài bà Huỳnh Thị Phú, trong lịch sử Châu Đốc, dòng họ Lê Công cũng có nhiều người giúp dân. Cụ tổ Lê Công Thoàn có công lao khó nhọc khai hoang lập ấp và lập làng Châu Phú, được Triều đình phong là “Tiền hiền”. Lê Công Bích là người nổi tiếng yêu thương dân chúng, được nhà Nguyễn phong làm Tổng binh nắm giữ quân đội giữ yên vùng biên giới, được Triều đình phong là “Hậu hiền”.

Di tích của dòng họ Lê Công còn lại đến ngày nay là tòa nhà đồ sộ là Phủ thờ của dòng họ nằm trên đường Lê Lợi, thị xã Châu Đốc. Phủ thờ này được bà Lê Thị Hạnh xây vào năm 1908 và hoàn thành năm 1912 trong khuôn viên 10.000 mét vuông. Trong chiến tranh với Pháp, tòa nhà bị trúng bom và hư hại nặng, đã được sửa chữ lại. Toà nhà có 2 lần trùng tu lớn vào năm 1984 và 2004.

Tòa nhà có kiến trúc bên ngoài giống kiến trúc người Pháp xưa kia, nhưng nội thất bên trong lại thuần Nam bộ. Trong tòa nhà ở hành lang bên phải có bài thơ của bà Huỳnh Thị Phú để lại cho con cháu:

“Người xây non bộ để chơi
Ta xây nhân nghĩa để đời cháu con.”

Trần Hưng

Xem thêm:

• Bí ẩn phong thủy dòng họ khoa bảng: Lòng nhân hậu cảm động trời đất
• Vài nét về tổ tiên của 28 vị Vua nhà Hậu Lê

Mời xem video: