Tìm hiểu về việc tế lễ tháng Chạp thời cổ

Người xưa gọi tháng 12 âm lịch là “Lạp nguyệt” (Tháng Chạp). Vào thời gian này, có một loại tế lễ quan trọng gọi là “Lạp tế”. Chữ Chạp là biến âm của chữ Lạp này.

Nguồn gốc của “Lạp tế”

“Trá tế” và “Lạp tế” là hai loại điển tế vào mùa đông thời cổ đại. Trong cuốn “Chính tự thông” có ghi rằng: “Lạp tế là lễ cúng tế tổ tiên, còn Trá tế là lễ cúng tế các vị Thần, hai điển tế này có sự khác biệt.” Về sau này, “Lạp tế” và “Trá tế” được cử hành chung, gọi chung là “Lạp tế”.

Lễ Trạc do Thiên tử chủ trì để tạ ơn các vị Thần đã che chở, và cầu nguyện trong năm mới không có tai ương nào giáng xuống. Trong “Lễ ký. Minh Đường vị” viết: “Đại trá, Thiên tử chi tế dã” (Đại trá là lễ tế của Thiên tử).

Lễ Lạp là lễ cúng tế tổ tiên và năm vị tiên quản việc nhân gian. Trong “Lễ ký. Nguyệt lệnh” viết: “Lạp tiên tổ ngũ tự.” “Ngũ tự” là chỉ năm vị tiên này.

“Lạp tế” thể hiện ra sự sùng kính trời đất Thần linh và đạo hiếu. Theo “Lễ ký” ghi chép lại, ba triều đại Hạ, Thương, Chu đều có những danh xưng chuyên dùng để gọi tên các điển tế dành cho việc tế tự Thần linh vào cuối năm: nhà Hạ gọi là Gia Bình, nhà Ân gọi là Thanh Tự, nhà Chu gọi là Đại Trá. Đến thời nhà Tần thì gọi là “Lạp”, sau đó lại đổi về cách gọi thời nhà Hạ. Trong “Sử ký. Tần Thủy Hoàng bản kỷ” ghi chép: “Tháng 12 năm thứ 31, đổi tên gọi Lạp thành ‘Gia bình.’”

Điển tế “Lạp”

Vào mua đông cuối năm, để cảm tạ Thượng Thiên đã ban phúc, cổ nhân sẽ chuẩn bị những tế phẩm tinh khiết, phong phú, với tâm thành kính, trang nghiêm để bái tế Trời đất, Thần linh các phương, tế bái tổ tiên. Loại tế lễ cảm tạ này có nguồn gốc từ thời thượng cổ và đã có lịch sử hàng ngàn năm.

Thời cổ đại, ngày cử hành tế Lạp ở mỗi triều đại là không giống nhau. Trong “Lễ. Nguyệt lệnh” viết: “Vào tháng đầu tiên của mùa đông, cử hành lễ tế tổ tiên và năm vị Thần”.

Vào thời Đông Hán, Lạp tế lại được tổ chức vào ngày Tuất thứ ba sau ngày Đông chí. Sách “Thuyết văn giải tự” viết: “Tịch, đông chí hậu tam tuất, tịch tế bách thần”. Điều này đã phản ánh tục cúng tế của nhà Đông Hán.

Vì sao nhà Hán lại tổ chức Lạp tế vào ngày Tuất? Việc này căn cứ vào thuộc tính âm dương ngũ hành của triều đại này để xác định ngày thích hợp cử hành đại lễ. Cuốn “Phong tục thông nghĩa. Tự điển” giải thích rằng ngũ hành của nhà Hán thuộc về hành Hỏa, Hỏa suy vào ngày “Tuất” cho nên Hoàng đế tổ chức tế lễ vào ngày này.

Quan bác sĩ Trương Lượng thời nhà Tấn nói: “Lạp là sự tiếp nối, cúng tế nên ở vào lúc giao thoa giữa cái cũ và cái mới. Tục gọi ngày tiếp theo sau Lạp tế là đầu năm, từ thời nhà Tần, nhà Hán đã bắt đầu có chúc mừng, đây đều là những phong tục từ cổ xưa.” Theo cách hiểu này, vào thời khắc giao thoa giữa cái cũ và cái mới thì cử hành Lạp tế. Đó cũng chính là tục lệ cúng tế đêm giao thừa của người ngày nay.

Lễ pháp Lạp tế

“Lạp tế” là một lễ tế lớn, được cử hành ở khắp nơi, từ Hoàng đế cho đến thứ dân đều thực hiện việc cúng tế này, nhưng phạm vi đối tượng cúng tế có sự khác biệt. Sách “Lễ ký. Khúc lễ hạ” viết: “Thiên tử tế trời đất, tế bốn phương, tế sông núi, tế ngũ tự, tế tuế biến. Chư hầu tế núi sông, tế ngũ tự, tế tuế biến. Đại phu tế ngũ tự, tế tuế biến. Sĩ tế bái tổ tiên.” Sách “Lễ ký. Tế pháp” viết rằng thứ dân bách tính thường cúng tế các vị thần quản việc bếp núc, thần giữ cửa.

Trong lễ Lạp tế, ngoài việc cúng tế bách Thần ra thì còn cúng tế tổ tiên. Tế phẩm cúng tế, ngoài cây trồng được thu hoạch vào mùa thu ra thì chủ yếu là động vật và cầm thú săn bắn được. Ngoài ra, quan lại và thứ dân còn tổ chức yến tiệc chúc mừng vào ngày này, thể hiện ý nghĩa tượng trưng cho sự chuyển giao giữa năm cũ và năm mới cũng như tâm trạng mong chờ năm mới.

Vào ngày đầu năm mới, trong dân gian thường cúng tế Thần linh, tổ tiên, Thần Thổ Địa, Thần Bếp. Tinh thần báo ân, cầu phúc trong lễ tế này đã được truyền thừa cho đến ngày nay.

Lễ cúng tiêu trừ dịch bệnh và tai họa vào trước Lạp tế

Vào thời Đông Hán, trước Lạp tế một ngày, cổ nhân thường cử hành “Nhương tế” để xua đuổi bệnh dịch và tiêu tai ngừa họa. Đến thời Nam Bắc triều, “Lạp tế” hợp nhất với “Lạp bát” của Phật giáo, sau đó nghi thức cử hành xua đuổi dịch bệnh, tiêu trừ tai họa được tổ chức vào ngày Lạp bát. Vào ngày này, mọi người đội mũ Hồ công, đánh trống lạp, và vẽ tranh lực sĩ Kim Cang để xua đuổi dịch bệnh và trừ tà. Tiếng trống trong thôn xóm vang lên, truyền tải thông điệp đón xuân mừng năm mới, đồng thời nhiều hoạt động chúc mừng năm mới chuẩn bị diễn ra. Đến thời nhà Tống, trong cung sẽ cử hành nghi thức xua đuổi dịch bệnh, tiêu tai một cách thận trọng vào đêm giao thừa.

Truyền thống Lạp tế cho thấy một nền văn minh đến từ niềm tin tín ngưỡng vào Thần linh và những thành tựu của nền văn minh đó đều đến từ sự bảo hộ của Thần.

Theo Epoch Times tiếng Trung
Tác giả: Lý Mai
An Hòa biên tập

Xem thêm:

• Hoàng cung thời xưa giữ ấm giữa mùa đông như thế nào?

Mời xem video: