Thần Khê: Vùng đất văn hiến, khoa bảng

Thần Khê có bốn ông nghè,
Ông nào cũng được châu phê thần đồng.

Đó là câu ca về đất học Thần Khê thuộc phủ Tiên Hưng, tỉnh Hưng Yên. Đến năm 1959, Tiên Hưng được hợp nhất với huyện Đông Quan thành huyện Đông Hưng. Như vậy vùng đất Thần Khê xưa là một phần trong huyện Đông Hưng ngày nay.

Vùng đất văn hiến lịch sử

Thần Khê không chỉ được biết đến về khoa bảng, mà còn là vùng đất văn hiến lịch sử. Đây là vùng đất gắn bó với An Hạ Vương (anh của Trần Thủ Đô). Ông là vị tướng quân tài ba cuối nhà Lý và đầu thời Trần, nhiều lần đưa quân xuống nam dẹp yên Chiêm Thành ở biên giới, được phong làm Bá trưởng Châu Hoan. An Hạ Vương cũng là một trong những người góp công đánh bại quân Mông Cổ lần thứ nhất vào năm 1258.

Khi lui về, An Hạ Vương cùng vợ là Đàm Chiêu Trinh Phu Nhân về vùng đất Thang mộc ở hương Động Nhuế (nay là xã Đông Xuân) sinh sống. Hai vợ chồng chiêu dân từ các nơi khác đến khai phá vùng đất hoang sơ để lập ấp, sau này được dân chúng nhớ ơn tôn làm Thành Hoàng.

Một danh nhân khác của Thần Khê là bà Huệ Từ, phi tần của vua Trần Nghệ Tông. Bà là người ở Tây Quan thuộc đất Thần Khê. Khi vua Nghệ Tông mất, bà Huệ Từ muốn về quê tu ở chùa. Con gái bà là công chúa Thiệu Ninh đã xây chùa Từ Ân ở quê nhà Tây Quan. Đây là ngôi chùa nổi tiếng gắn bó với người dân Thần Khê. Sự tích sự ra đời của chùa Từ Ân được khắc vào bia đá và vẫn còn được lưu truyền cho đến nay.

Thần Khê còn có một danh nhân là công chúa Trần Thị Quý Minh, con vua Trần Duệ Tông. Tương truyền sau khi vua mất, công chúa đã rời khỏi Kinh thành đến đất Thần Khê, chiêu dân khai phá đất hoang lập làng. Rồi bà lại cùng dân mở đất trồng lúa, trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải, giúp cuộc sống dân chúng ấm no. Bà cũng dạy lễ nghi, múa hát giúp hình nên nên phong tục nơi đây.

Thần Khê là đất gắn liền với nhiều danh nhân lịch sử, cũng là đất học có tiếng đúng như câu ca:

Đã là con mẹ con cha,
Thì sinh ở đất Duyên Hà – Thần Khê.

Khoa bảng

Thần Khê có nhiều người đỗ đạt, nhưng đỗ đại khoa thì chỉ có 4 người là Đỗ Tử Bình, Hoàng Kỳ, Phạm Cảnh và Đào Vũ Thường.

Người đỗ khai khoa cho Thần Khê là Đỗ Tử Bình. Khoa thi năm 1346 ông đỗ Ngự tiền học sinh (Tiến sĩ).

Người đỗ thứ hai là Hoàng Kỳ, nổi tiếng thần đồng từ nhỏ. Khoa thi năm 1553, ông đỗ tiến sĩ, làm quan qua 2 Triều đại nhà Mạc và nhà Lê Trung Hưng. Hoàng Kỳ làm quan đến Tham chính sứ, hàm Tự khanh. Năm 1613 ông được cử làm phó sứ sang nhà Minh. Khi mất được truy phong Vĩnh lộc đại phu.

Người đỗ thứ ba là Phạm Cảnh, đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1589 thời nhà Mạc, được cử làm Hiến sát sứ Hải Dương. Năm 1592 nhà Lê chiếm được Kinh thành Thăng Long, Phạm Cảnh bị bắt, thấy ông là người có học nên nhà Lê không giết mà cho ông về quê.

Khi tình hình ổn định, nhà Lê Trung Hưng mời ông ra làm quan. Không thể từ chối, ông cáo biệt người làng rồi đến Kinh thành. Trên đường đi ông viết rồi đọc câu: “Sinh Mạc thời, sĩ Mạc triều, thực Mạc lộc sự nhi hà kham” (sinh thời Mạc, làm quan thời Mạc, ăn lộc nhà Mạc không thể thờ hai chúa). Đọc xong ông liền nhảy xuống sông.

Người đỗ thư tư là Đào Vĩ Thường. Ông sinh năm 1705, từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh khắp trong Phủ. Khoa thi năm 1723, ông tham dự và đỗ Hương cống, được cử làm Huấn đạo dạy học ở huyện Thanh Lan. Ông dạy học trò chữ nghĩa và đạo lý làm người, nhiều học trò sau này đỗ đạt và làm quan khắp nơi, dân chúng lưu truyền câu:

Nức danh Yên Lũ họ Đào,
Gần xa sĩ tử xin vào nhập môn.

Năm 1746, Đào Vũ Thường vượt qua tứ trường kỳ thi Hội. Điều này được xem là xuất sắc bởi khoa thi này chỉ có 4 người vượt qua kỳ thi Hội. Vào đến thi Đình, ông đỗ Đệ tam giáp tiến sĩ xuất thân.

Theo lệ thời đó, người đỗ đại khoa sẽ được cấp 30 mẫu đất, Đào Vũ Thường nhận đất nhưng ông không nhận đất tốt, mà nhận đất ở cánh đồng Mả Lờn thuộc tổng Cát Hộ cạnh làng Yên Lũ.

Ông cùng con cháu và dân làng đến đây khai phá, đào kênh dẫn nước vào đồng ruộng mà Triều đình cấp cho mình, khai phá mở rộng thêm đất đai, lập thành một trại ở đây. Ông cho rằng đất ruộng cấp cho mình, nhưng dân chúng có công đào kênh dẫn nước, mở rộng đất đai, nên vùng đất này đã là của chung, Vì thế ông đặt tên trại mới là Đồng Lan (có nghĩa là cùng thơm).

Sau này Đào Vũ Thường được cử làm Hiến sát sứ 3 tỉnh Nghệ An, Thanh Hóa, Ninh Bình. Ông làm quan công minh nên nhận được sự tin yêu của dân chúng.

Năm 1754, ông được thăng làm Ngự sử Kinh bắc, nhưng ông vừa bàn giao công việc cũ thì mất đột ngột. Ông mất chẳng để lại tài sản gì, chỉ có tấm biển “ân tứ vinh quy”, lá cờ thêu “Đệ tam giáp Tiến sĩ xuất thân” và chiếc mũ Vua ban khi vinh quy bái tổ. Đất đai Triều đình ban ông đã để lại hết cho dân chúng ở Đồng Lan. Vì thế mà dân chúng thường hay gọi ông là “vị Ngự sử không gia tài”.

Ngoài 4 người đỗ đại khoa, Thần Khê còn có nhiều người đỗ cử nhân, làm quan các nơi. Nổi bật có Lương Quy Chính đỗ cử nhân cao thứ hai tại trường thi Nam Định thời nhà Nguyễn.

Bấy giờ có viên Tri phủ Nho Quan (ở Ninh Bình) vốn là tham quan và bị dân chúng nổi lên giết chết. Tình hình bất ổn, Triều đình cử Lương Quy Chính đến làm Tri phủ Nho Quan. Ông tìm hiểu cuộc sống dân chúng rồi ban hành những biện pháp giúp dân chúng cải thiện cuộc sống. Dân chúng Nho Quan từ đó yên vui.

Khi đám thổ phi nhà Thanh vượt giên giới cướp phá khắp các tỉnh Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Nguyễn Lương Chính được cử làm Tán lý Quân vụ ra bắc dẹp giặc. Ông góp công lớn giúp giữ yên các tỉnh biên giới. Vua Tự Đức có lời ken rằng: “Bắc phi Chính bất bình” (ở ngoài Bắc nếu không có Lương Quy Chính thì không bình yên).

Lương Quy Chính làm quan chỉ lo cho dân, không nghĩ gì đến mình. Sách “Thái Bình phong vật chí” của Tổng đốc Thái Bình là Phạm Văn Thụ chép rằng: “Làm quan trong vòng 40 năm mà gia sản chẳng khác gì một kẻ hàn nho. Duy về việc ruộng đất, tình trạng nghề nông tốt xấu ra sao lại rất am tường, thông thuộc”.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Làng Vị Hoàng: Vùng đất nuôi dưỡng nhiều nhà thơ, khoa bảng

Mời xem video: