25 năm sau sự kiện 11/9: Cuộc chiến chống khủng bố đã để lại gì cho nước Mỹ?

Tuần này đánh dấu 25 năm vụ khủng bố 11/9. Thời gian trôi nhanh như thoi đưa; thoắt cái, 11/9 đã đi qua một phần tư thế kỷ. Nhưng với những người từng trực tiếp trải qua hiện trường kinh hoàng ấy tại Manhattan, thời gian không xoa dịu được nỗi đau, mà trái lại còn khắc những vòng năm sâu đậm, không thể xóa nhòa lên thân cây ký ức.

Như cây bút Peggy Noonan của The Wall Street Journal viết trong bài tưởng niệm: 3.000 thường dân ấy đã chết, họ tan vào không khí trong các vụ nổ, trở thành một đám mây, và chúng ta đã hít họ vào trong cơ thể mình.

11/9 không chỉ là một vụ khủng bố cướp đi sinh mạng của hàng nghìn người; đó còn là bước ngoặt đối với chính trị, tâm lý và kinh tế của Mỹ, thậm chí của toàn thế giới. Vào dịp kỷ niệm 25 năm này, nếu gác lại những câu chuyện chính trị vĩ mô để nhìn lại lịch sử và suy ngẫm về con đường nước Mỹ đã đi trong 25 năm qua, thì những lựa chọn chính sách của các chính quyền Mỹ đã tái định hình sức mạnh quốc gia, tài chính công và cục diện kinh tế toàn cầu hiện nay như thế nào?

Hai mươi lăm năm trước, ngày 10/9/2001, Mỹ là siêu cường thống trị thế giới, ở đỉnh cao của vị thế bá quyền sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc và hưởng lợi ích từ toàn cầu hóa. Tuy nhiên, khói lửa và sự sụp đổ của tòa tháp đôi đã ngay lập tức phá vỡ huyền thoại về một nước Mỹ “bất khả chiến bại”, mở ra một “thời đại bất an” đầy cảm giác mong manh. Những sai lầm trong chính sách mà Mỹ mắc phải khi ứng phó với cuộc khủng hoảng này đã trực tiếp làm thay đổi logic nền tảng của nền kinh tế Mỹ.

Trước hết là sự sụp đổ hoàn toàn của kỷ luật tài khóa. Năm tài chính của Mỹ bắt đầu vào ngày 1/10; thời điểm xảy ra vụ 11/9 là cuối năm tài chính, và năm đó cũng là năm tài chính gần đây nhất mà chính phủ liên bang Mỹ đạt thặng dư ngân sách.

Trong 25 năm sau đó, Mỹ đã chọn con đường quẹt “thẻ tín dụng quốc gia”, vay mượn không giới hạn từ tương lai. Để tài trợ cho cuộc chiến chống khủng bố kéo dài ở Trung Đông, Washington đồng thời giảm thuế và tăng chi tiêu ngân sách. Chi phí quốc phòng khổng lồ cùng sự hình thành của bộ máy quan liêu lớn của Bộ An ninh Nội địa khiến nợ công Mỹ phình to như quả cầu tuyết mất kiểm soát.

Sự hao tổn tài khóa này không chỉ làm suy yếu sức chống chịu của nền kinh tế trong nước Mỹ, mà còn gieo mầm cho lạm phát và khủng hoảng nợ đang gây khó khăn cho thị trường tài chính toàn cầu ngày nay.

Thứ hai là sự lệch lạc nghiêm trọng về trọng tâm chiến lược. Có thể nói đây là một trong những sai lầm lớn nhất của Mỹ về địa chính trị và kinh tế trong 25 năm qua.

Trong khi Mỹ dồn gần như toàn bộ sức mạnh quốc gia, nguồn lực tài chính và lực lượng quân sự tinh nhuệ nhất vào vũng lầy Afghanistan và Iraq, thậm chí tiếp tục hao mòn trong các xung đột Trung Đông về sau, thì ở bờ bên kia Thái Bình Dương, một thách thức mang tầm thế kỷ đã âm thầm trỗi dậy. Đúng vậy, đó là Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ).

Trong 25 năm qua, khi các quan chức chính phủ liên bang Mỹ ngày đêm chú ý đến bom khủng bố và tình hình chiến sự chống khủng bố ở Trung Đông, hàng hóa giá rẻ do Trung Quốc sản xuất đã tràn vào Mỹ như lũ, đánh sập nhiều mảng lớn của ngành sản xuất nội địa Mỹ như đồ nội thất và dệt may. Đồng thời, Trung Quốc âm thầm tìm cách chiếm lĩnh những đỉnh cao của nền kinh tế thông tin mới nổi thông qua thâm nhập công nghệ và chủ nghĩa tư bản nhà nước, đồng thời mở rộng lực lượng hải quân. Theo cách nói của chính ĐCSTQ, họ đóng tàu chiến “như thả bánh bao vào nồi”. Các nghiên cứu về “cú sốc Trung Quốc” cho thấy cạnh tranh nhập khẩu từ Trung Quốc đã gây tổn thất lớn, tập trung theo địa phương, đối với việc làm sản xuất của Mỹ, đặc biệt trong các ngành như may mặc, dệt may, giày dép và linh kiện điện tử.

Ngày nay, khi Mỹ thường xuyên phải điều tàu sân bay từ Đông Á sang hỗ trợ Trung Đông, liên tục điều chuyển lực lượng để ứng phó với tình hình khu vực này, Washington mới giật mình tự hỏi: liệu Mỹ có tiến hành một cuộc chiến tiêu hao sai thời điểm, sai địa điểm hay không? Lực lượng đáng lẽ phải xoay trục sang Đông Á đã bị tiêu hao ở Trung Đông và trong cuộc chiến chống khủng bố suốt nhiều năm; còn hiện nay Đông Á, Biển Đông và eo biển Đài Loan lại trở thành những thùng thuốc súng có thể phát nổ bất cứ lúc nào.

Bánh xe lịch sử không thể quay ngược. Hai mươi lăm năm: nói dài không dài mà ngắn cũng không ngắn; không chỉ có những giọt nước mắt và xúc động của chủ nghĩa anh hùng, mà còn có những bài học và nuối tiếc nặng trĩu.

Hôm nay, khi đứng trước cột mốc lịch sử 25 năm, chúng ta cần tiến hành một cuộc nhìn nhận lại chiến lược một cách sâu sắc. Nhiệm vụ cấp bách nhất của Mỹ, cũng như toàn bộ thế giới tự do, không phải là tiếp tục sa lầy trong vũng lầy của quá khứ, mà phải rút ra bài học từ những đau đớn đã trải qua và thực hiện một sự tái cân bằng chiến lược toàn diện về nguồn lực.

Điều cần thiết là tái lập kỷ luật tài khóa lành mạnh, khôi phục các chuỗi cung ứng đã bị tổn hại, tái định hướng nguồn lực ngoại giao, kinh tế và quân sự vào những thách thức cốt lõi của thế kỷ 21: bảo vệ sự công bằng của thị trường tự do, ngăn chặn sự bành trướng của chủ nghĩa toàn trị, khôi phục năng lực tự chữa lành của nền kinh tế và thể chế trong nước; tuyệt đối không để thế lực ma quỷ mà ĐCSTQ đại diện thống trị thế giới.

Đông Phương