Mỹ hụt kỳ vọng về đất hiếm sau thỏa thuận Trump – Tập tại Busan

Một báo cáo phân tích mới cho thấy gần một năm sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump và ông Tập Cận Bình đạt thỏa thuận đình chiến thương mại tại Busan, lượng đất hiếm Trung Quốc xuất sang Mỹ vẫn thấp hơn nhiều so với trước khi Bắc Kinh siết xuất khẩu hồi tháng 4/2025. Trong thỏa thuận này, phía Trung Quốc đã cam kết tăng xuất khẩu đất hiếm sang Mỹ.

Xuất khẩu đất hiếm sang Mỹ giảm mạnh

Trong báo cáo phân tích công bố hôm thứ Ba (10/11), Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) của Mỹ cho biết, từ tháng 6/2024 đến tháng 3/2025, Mỹ nhập khẩu trung bình 76,8 tấn hợp chất và kim loại đất hiếm từ Trung Quốc mỗi tháng. Trong 11 tháng sau khi ông Trump và ông Tập đạt thỏa thuận tại Busan, từ tháng 11/2025 đến tháng 9/2026, lượng nhập khẩu chỉ còn trung bình 19,3 tấn mỗi tháng, giảm gần 75%.

Lượng nhập khẩu một số loại đất hiếm nặng của Mỹ bị ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng. Chẳng hạn, trong 8 tháng trước khi Trung Quốc áp dụng biện pháp kiểm soát vào tháng 4/2025, Mỹ nhập khẩu 333 tấn yttrium. Trong 8 tháng sau đó, con số này chỉ còn 17 tấn, giảm khoảng 95%. Yttrium được dùng trong các lớp phủ đặc biệt để bảo vệ động cơ phản lực và những bộ phận khác phải chịu nhiệt độ cao.

Tháng 2/2026, hai nhà cung cấp lớp phủ hàng không vũ trụ ở Bắc Mỹ được cho là đã tạm ngừng sản xuất vì thiếu yttrium. Một nhà cung cấp khác đã cạn hàng tồn kho và ngừng bán các sản phẩm chứa oxit yttrium. Theo báo cáo, các trường hợp trên cho thấy hạn chế nguồn cung không còn là rủi ro dự báo mà đã gây gián đoạn sản xuất trên thực tế.

Đến nay, các ngành ô tô, hàng không vũ trụ, bán dẫn và quốc phòng của Mỹ vẫn đang đối mặt với tình trạng thiếu vật liệu đất hiếm.

Trong 10 tháng sau khi ký thỏa thuận Busan, tổng lượng xuất khẩu các vật liệu đất hiếm liên quan của Trung Quốc chỉ giảm 2,5%. Tuy nhiên, lượng xuất sang Mỹ và Nhật Bản cộng lại giảm 58%, trong khi xuất khẩu sang các khu vực còn lại trên thế giới tăng khoảng 146%.

Báo cáo nhận định điều này cho thấy Bắc Kinh vẫn nắm quyền quyết định nước nào được nhận các vật liệu đất hiếm thiết yếu.

Mỹ yêu cầu Trung Quốc thực hiện cam kết trong thỏa thuận

Hôm thứ Sáu (6/11), Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer điện đàm với Phó Thủ tướng Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) Hà Lập Phong. Theo thông cáo của Bộ Tài chính Mỹ, phía Mỹ yêu cầu Trung Quốc lập tức thực hiện đầy đủ các cam kết đưa ra tại Busan năm ngoái.

Ông Bessent “bày tỏ quan ngại về những hành động gần đây của Trung Quốc”, đồng thời nhấn mạnh Trung Quốc cần “thực hiện đầy đủ và ngay lập tức các cam kết đã đưa ra tại Busan”.

Ông cũng nhấn mạnh rằng “tiến triển tiếp theo phụ thuộc vào kết quả cụ thể”, và phía Mỹ sẽ đánh giá sát sao việc Trung Quốc thực hiện thỏa thuận.

Trong một thông cáo riêng, ông Greer nêu rõ “điều tối quan trọng là Trung Quốc phải có hành động cụ thể” để thực hiện đầy đủ các cam kết trước đây, nhất là về mua nông sản, đất hiếm và các khoáng sản quan trọng khác.

Bối cảnh ra đời thỏa thuận Busan

Ngày 30/10/2025, Tổng thống Trump và lãnh đạo ĐCSTQ Tập Cận Bình gặp nhau tại Busan, Hàn Quốc, và đạt thỏa thuận đình chiến thương mại. Trước đó, hai bên đã liên tục nâng thuế quan, siết kiểm soát xuất khẩu và trả đũa lẫn nhau suốt nhiều tháng.

Trong thỏa thuận, phía Trung Quốc đồng ý tạm hoãn một năm các biện pháp hạn chế xuất khẩu đất hiếm mới ban hành. Đổi lại, Mỹ giảm thuế quan đối với hàng Trung Quốc và tạm ngừng một số biện pháp kiểm soát xuất khẩu chất bán dẫn.

Dù vậy, cơ chế cấp phép xuất khẩu vốn có của Trung Quốc vẫn được giữ nguyên. Thỏa thuận đình chiến thương mại vốn hết hạn vào tháng 11/2026, nhưng đến tháng 9/2026 đã được gia hạn tới ngày 10/1/2027.

Thỏa thuận đình chiến sắp hết hạn

Báo cáo phân tích cho rằng câu hỏi cốt lõi hiện nay là Washington có biến được thỏa thuận ngoại giao thành nguồn cung đất hiếm ổn định hay không. Khả năng còn lại là phía Trung Quốc tiếp tục dùng vị thế chi phối chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng làm vũ khí trong các cuộc đàm phán thương mại.

Khi thời hạn đình chiến ngày 10/1/2027 đến gần, vấn đề này ngày càng được chú ý.