World Bank: Ước tính 6-10% hàng xuất khẩu Việt Nam chịu ảnh hưởng bởi thuế trung chuyển

Báo cáo Kinh tế tháng 9 của Ngân hàng Thế giới đề cập tới một số quan ngại liên quan tới hàng trung chuyển của Việt Nam sang Hoa Kỳ. World bank nhận định mức độ ảnh hưởng của thuế quan mới sẽ tác động tới khoảng 6-10% tổng kim ngạch hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam.

Trong đàm phán về thuế quan đối ứng, chính quyền Hoa Kỳ đặt ra điều khoản nhằm ngăn ngừa hàng nhập khẩu lách khỏi cơ chế thuế quan của Hoa Kỳ, bằng cách áp thuế suất 40% cho hàng hóa bất kỳ được cho là trung chuyển để tránh thuế quan. Mặc dù không nêu rõ quốc gia nào, nhưng trọng tâm nhằm vào các quốc gia có thể đã tạo điều kiện để hàng hóa của Trung Quốc tránh thuế quan của Hoa Kỳ, cụ thể là Mê-xi-cô và các quốc gia Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.

World Bank cho rằng hàng trung chuyển hiện chỉ có định nghĩa hẹp theo pháp luật. Đây là thuật ngữ nói về thông lệ chuyển hướng hàng hóa bất hợp pháp nhằm giả mạo xuất xứ thực của hàng hóa với mục tiêu né tránh thuế quan, lách khỏi các hạn chế thương mại hoặc qua mặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu. Mặc dù một số doanh nghiệp đã công khai quảng cáo về tạo thuận lợi chuyển hướng thương mại, Việt Nam lâu nay vẫn từ chối cho phép trung chuyển hàng hóa và gần đây cho biết đã tiến hành biện pháp nhằm ngăn ngừa gian lận xuất xứ hàng nhập khẩu qua tăng cường kiểm tra.

Định nghĩa rộng hơn tập trung vào các tiêu chí về quy tắc xuất xứ có thể tác động đến nhiều hơn những hàng hóa xuất khẩu có tỷ trọng thành phần nhập khẩu đáng kể. Các tiêu chí chuyển đổi đáng kể/đầy đủ dựa trên thay đổi về phân loại thuế quan hoặc giá trị gia tăng tạo ra qua các hoạt động chế tạo hoặc chế biến trong quá trình sản xuất.

Ví dụ, hàng điện tử Việt Nam xuất khẩu sang Hoa Kỳ được coi là có nguồn gốc tại Việt Nam nếu đáp ứng một trong các tiêu chí sau: (1) có ít nhất 30% giá trị gia tăng tạo ra qua sản xuất tại Việt Nam, hoặc thỏa mãn yêu cầu thay đổi đầu mục thuế quan, nghĩa là mọi vật liệu không có xuất xứ dùng trong sản xuất phải thuộc mã phân loại HS (HS4) khác với sản phẩm cuối.

Trên thực tế, quản lý các quy tắc xuất xứ là vấn đề khó về kỹ thuật do các tiêu chí rối rắm và thường không nhất quán giữa các hiệp định thương mại chồng chéo nhau. Tuy nhiên, Việt Nam có thể đặc biệt bị ảnh hưởng do đang sử dụng nhiều đầu vào trung gian nhập khẩu trong các mặt hàng xuất khẩu, phần lớn đến từ Trung Quốc.

Ước tính của World Bank về hàng trung chuyển của Việt Nam

World Bank cho rằng hàng trung chuyển từ Trung Quốc ở Việt Nam đến nay chỉ ở mức hạn chế, bằng khoảng từ 2-11% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ.

Liên kết thương mại ngược về Trung Quốc trong hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ, dựa trên cơ sở dữ liệu Giá trị Gia tăng Thương mại (TiVA) cho thấy khoảng 10,6% giá trị gia tăng trong hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ có xuất xứ từ Trung Quốc (IMF 2024). Tỷ lệ này vẫn được duy trì tương đối ổn định từ năm 2017, mặc dù căng thẳng thương mại giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc đã gia tăng từ năm 2018, nhưng xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ đã tăng gần ba lần.

Dựa trên số liệu thống kê về lưu lượng thương mại gắn với thông tin về doanh nghiệp tại Việt Nam, khảo sát doanh nghiệp đã đưa ra ngưỡng trên bổ sung qua định nghĩa chặt chẽ về hàng trung chuyển căn cứ vào phương pháp luận của Iyoha và đồng sự (2025). Trong phân tích này, ngưỡng trên về chuyển hướng được xác định qua so sánh lưu lượng nhập khẩu của Trung Quốc và xuất khẩu sang Hoa Kỳ cho cùng chủng loại hàng hóa. Dựa trên các khoảng thời gian khác nhau và số lượng hàng hóa, khoảng 6,1 đến 8,4% hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ có thể được phân loại là hàng trung chuyển.

Trong trường hợp tập trung vào hàng hóa có nguồn gốc tại cùng doanh nghiệp, nghĩa là cùng doanh nghiệp đó nhập khẩu hàng Trung Quốc và xuất khẩu cùng chủng loại hàng sang Hoa Kỳ, tỷ lệ trên giảm xuống còn từ 1,6 đến 2,1% hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ.

Mới đây, ông Đỗ Ngọc Hưng, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Mỹ cũng xác nhận rằng Hoa Kỳ vẫn đang xem xét và chưa đưa ra khái niệm cũng như định nghĩa rõ ràng về cách thức xác định các mặt hàng chuyển tải cũng như các quy định, cách tính về quy tắc xuất xứ. Có nghĩa là việc áp dụng nguyên tắc này như thế nào vẫn phụ thuộc rất nhiều vào thực tiễn phía trước.

Kể từ khi Mỹ thông báo chính sách thuế quan mới có hiệu lực từ 7/8, xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ trong tháng 8 đạt 13,94 tỷ USD, tăng 18,33% so với cùng kỳ, giảm 2% so với tháng 7. Kim ngạch xuất khẩu 8 tháng đầu năm đạt 99,1 tỷ USD, tăng

Nguyên Hương (t/h)