Dự thảo Luật mới: Mở rộng nhóm người được hiến tạng

Sáng 21/9/2026, tại Phiên họp thứ 6, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, tạng, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà trình bày tờ trình. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh điều hành phiên họp.

Sau gần 20 năm thi hành Luật năm 2006, kỹ thuật ghép mô, tạng ở Việt Nam đã tiến bộ, nhưng nguồn hiến vẫn lệch hẳn về phía người sống. Đến tháng 3/2026, cả nước thực hiện hơn 11,000 ca ghép bộ phận cơ thể người, trong đó khoảng 91.4% lấy từ người hiến sống và chỉ khoảng 8.6% từ người chết não. Tỷ lệ này cho thấy hệ thống ghép tạng vẫn phụ thuộc nặng vào người thân, trong khi nhiều bệnh nhân chờ tạng từ người chết não không kịp có nguồn.

Bộ Y tế nhận định Luật 2006 đã tạo hành lang pháp lý ban đầu nhưng không còn đủ. Luật chưa cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể sau chết tuần hoàn; độ tuổi và điều kiện hiến khi còn sống chưa đủ chặt; một số điều kiện với cơ sở ghép đã lạc hậu; pháp luật còn khoảng trống về máu, tế bào và sản phẩm từ tế bào. Việc đăng ký hiến, điều phối và ghép cũng chưa được số hóa đầy đủ.

Dự thảo Luật gồm 7 chương, 39 điều, giữ nguyên tắc tự nguyện và điều phối hài hòa, công bằng, minh bạch qua Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người. Phạm vi điều chỉnh được mở rộng sang máu, chế phẩm máu, tinh trùng, noãn, phôi, mô và tế bào, với cơ chế quản lý xuyên suốt từ hiến, lấy, ghép đến sử dụng và điều phối.

Cho phép nguồn hiến sau chết tuần hoàn

Điểm thay đổi lớn nhất là bổ sung nguồn tạng từ người đã được xác định chết tuần hoàn, bên cạnh chết não như hiện nay. Trên thế giới, tạng từ người chết tuần hoàn chiếm khoảng 28% tổng số tạng hiến năm 2024. Ở Việt Nam, việc chưa có hành lang pháp lý cho nguồn này vừa làm thiếu tạng, vừa khiến nhiều gia đình không thực hiện được nguyện vọng hiến.

Dự thảo cũng mở cửa cho người dưới 18 tuổi hiến mô, bộ phận cơ thể sau chết não hoặc chết tuần hoàn, nếu đã đăng ký hiến, hoặc đã thể hiện nguyện vọng bằng lời nói hay văn bản và được người đại diện theo pháp luật đồng ý. Đây là nội dung nhạy cảm, vì liên quan quyền của trẻ em và rủi ro bị lợi dụng.

Với hiến khi còn sống, dự thảo siết tuổi theo từng nhóm. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi chỉ được hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình. Người từ đủ 18 tuổi được hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người thân. Nếu hiến cho người không phải thành viên gia đình, người hiến phải từ đủ 25 tuổi. Cách thiết kế này nhằm giảm nguy cơ mua bán tạng núp bóng “tự nguyện”, đặc biệt với người trẻ.

Dự thảo còn bổ sung bảo tồn khả năng sinh sản cho người dưới 18 tuổi khi có chỉ định y khoa, thông qua tiếp nhận tinh trùng, noãn, phôi, mô tinh hoàn và mô buồng trứng. Người nước ngoài là vợ hoặc chồng của công dân Việt Nam, hoặc cư trú hợp pháp, sinh sống, học tập, làm việc tại Việt Nam, được đăng ký vào danh sách chờ ghép quốc gia.

Đăng ký trực tuyến và quản lý cả chuỗi mô

Một chương riêng quy định điều kiện, hình thức đăng ký, thay đổi, hủy đăng ký hiến, trong đó có đăng ký trực tuyến gắn với chuyển đổi số. Người hiến và người chờ ghép phải được cập nhật dữ liệu bắt buộc, điều phối thống nhất toàn quốc. Mục tiêu là rút ngắn thời gian tìm tạng phù hợp, giảm thất thoát nguồn hiến và tăng minh bạch.

Dự thảo bổ sung quản lý mô và sản phẩm từ mô theo toàn chuỗi: sản xuất, bảo quản, kiểm soát chất lượng, ghi nhãn, truy xuất nguồn gốc, nghiên cứu, sử dụng và giám sát nguy cơ. Huyết tương, tế bào gốc phục vụ điều trị, nghiên cứu y sinh học và một số hoạt động thương mại sẽ được Chính phủ quy định cụ thể. Đây là bước đi để luật bắt kịp thực tế công nghệ tế bào, thay vì chỉ điều chỉnh “tạng đặc” như thận, gan, tim, phổi.

Tách bạch chết não với lấy tạng, chống mua bán

Mở rộng nguồn hiến đi kèm tăng kiểm soát an ninh. Dự thảo siết nguy cơ mua bán mô, bộ phận cơ thể người, xâm hại người chưa thành niên và sai lệch kết quả xác định chết não, chết tuần hoàn.

Việc xác định chết não, chết tuần hoàn được tách bạch với lấy và ghép. Thành viên hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn không được trực tiếp điều trị người bệnh, không được vận động hiến, không tham gia kíp lấy hay kíp ghép. Quy định này nhằm tránh xung đột lợi ích: người tuyên bố bệnh nhân đã chết không đồng thời là người cần tạng của bệnh nhân đó.

Chủ trương xuyên suốt mà Bộ Y tế đã nêu từ giai đoạn xin ý kiến là mở rộng cơ hội cứu người, nhưng không đánh đổi an toàn người hiến và không để khoảng trống cho môi giới, mua bán tạng.

Cơ quan thẩm tra: cần đánh giá tác động với trẻ em và tài chính

Thẩm tra sơ bộ, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho biết hồ sơ dự án Luật cơ bản đầy đủ. Ủy ban đề nghị rà soát cho thống nhất giữa tờ trình, dự thảo và các tài liệu kèm theo; hoàn thiện báo cáo đánh giá tác động chính sách; bổ sung kinh nghiệm pháp luật nước ngoài.

Đáng chú ý, cơ quan thẩm tra yêu cầu lấy ý kiến trẻ em và tổ chức đại diện tiếng nói của trẻ em, đồng thời đánh giá tác động riêng với nhóm này. Lý do là dự thảo cho phép người dưới 18 tuổi hiến sau khi chết và, trong giới hạn hẹp, hiến mô tái sinh khi còn sống. Nếu không có cơ chế bảo vệ đủ chặt, quyền lợi trẻ em dễ bị đặt sau nhu cầu tạng của người lớn.

Ủy ban cũng đề nghị bổ sung cơ chế phòng, chống mua bán mô, tạng; đánh giá khả năng cân đối ngân sách, Quỹ bảo hiểm y tế và các giải pháp tài chính để người bệnh thực sự tiếp cận được dịch vụ ghép. Luật 2006 từng bị chỉ ra thiếu cơ chế tài chính rõ ràng cho hồi sức, bảo quản, vận chuyển, xét nghiệm sàng lọc và điều phối. Nếu luật mới mở nguồn hiến mà không lo chi phí chuỗi vận hành, hiệu quả trên giấy sẽ khó đi vào bệnh viện.

Về nguyên tắc, dự thảo được đánh giá cơ bản phù hợp chủ trương, Hiến pháp và điều ước quốc tế. Phần còn lại là chi tiết hóa cho sát thực tiễn: ai được hiến, ai được nhận, ai xác định cái chết, ai điều phối tạng, dữ liệu được lưu thế nào, và ai chịu trách nhiệm nếu có sai sót.