Châu Á tăng mua dầu Mỹ, kênh đào Panama rơi vào tình trạng quá tải

Trong bối cảnh xung đột liên quan đến Iran khiến eo biển Hormuz gần như tê liệt hoạt động vận tải, các khách hàng châu Á đã đồng loạt tìm kiếm nguồn cung dầu từ Mỹ. Số lượng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ vận chuyển qua kênh đào Panama trong tháng 4 tăng hơn 70% so với cùng kỳ năm ngoái.

Kênh đào tắc nghẽn hơn thường lệ

Theo báo Nikkei Asia, dữ liệu mới nhất từ công ty nghiên cứu thị trường Kpler cho thấy, lượng dầu vận chuyển qua kênh đào Panama trong tháng trước đạt trung bình 1,77 triệu thùng/ngày, cao hơn 74% so với cùng kỳ năm 2025, lập kỷ lục cao nhất kể từ khi có thống kê vào năm 2013. Trong đó, lượng dầu vận chuyển đến Nhật Bản tăng hơn 5 lần, đạt 260.000 thùng/ngày.

Cuối tháng trước, một lô dầu thô do tập đoàn Cosmo Energy Holdings của Nhật Bản mua đã được vận chuyển đến Nhật theo tuyến đường này.

Trong bối cảnh bình thường, dầu thô từ Mỹ xuất sang châu Á thường được chuyên chở bằng các siêu tàu dầu (VLCC – Very Large Crude Carrier). Vì kích thước quá khổ không thể đi qua hệ thống âu tàu của kênh đào Panama, các siêu tàu này buộc phải đi đường vòng qua Mũi Hảo Vọng ở cực nam châu Phi. Đây là một lộ trình mất nhiều thời gian hơn nhưng lại được xem là lựa chọn tối ưu về mặt chi phí vận hành cho các chuyến hàng khổng lồ.

Tuy nhiên, khi nguồn cung truyền thống từ Trung Đông bị cắt đứt, những quốc gia phụ thuộc nặng nề vào năng lượng nhập khẩu như Nhật Bản và Trung Quốc không thể chần chừ. Ưu tiên an ninh năng lượng hơn yếu tố chi phí, họ buộc phải chia nhỏ các lô hàng, chuyển sang sử dụng các tàu chở dầu cỡ nhỏ và trung bình để có thể đi tắt qua kênh đào Panama nhằm rút ngắn tối đa thời gian giao hàng.

Vấn đề là, ngay cả trong thời bình, tuyến đường thủy nối liền Đại Tây Dương và Thái Bình Dương này vốn đã tấp nập các tàu container, tàu chở ô tô, khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) và hàng rời.

Giới hạn vật lý của hệ thống âu tàu chỉ cho phép một số lượng tàu nhất định đi qua mỗi ngày. Lượng tàu dầu Mỹ tăng mạnh nhằm ứng phó khẩn cấp đã vượt quá giới hạn thiết kế, gây ra tình trạng tắc nghẽn nghiêm trọng và làm đảo lộn toàn bộ lịch trình hàng hải toàn cầu.

Chi phí đặt chỗ qua kênh đào tăng mạnh

Các tàu hàng thường phải đặt trước lượt qua kênh đào. Do lịch trình cố định nên tàu chở dầu và tàu container thường đặt trước từ sớm. Tuy nhiên, hiện nay nhiều tàu chở dầu từ Mỹ là các chuyến phát sinh đột xuất, nên chỉ có thể mua quyền qua kênh thông qua đấu giá.

Dữ liệu mới nhất từ Cơ quan Quản lý kênh đào Panama cho thấy, từ tháng 3 đến tháng 4, giá đấu trung bình cho một suất qua kênh của tàu chở dầu đã tăng vọt từ mức 135.000–140.000 USD trước xung đột Iran lên gần 385.000 USD. Công ty WaterFront Maritime Services có văn phòng tại Panama cho biết số suất qua kênh có giá trên 1 triệu USD đã tăng đáng kể.

WaterFront cho biết do giao thông tàu bè ùn tắc ở cả hai đầu kênh đào, các tàu không đặt trước phải chờ đợi rất lâu. Một lãnh đạo công ty vận tải biển Nhật Bản than rằng đến nay vẫn chưa biết khi nào mới giành được suất qua kênh.

Dù đi qua kênh đào Panama có thể rút ngắn thời gian vận chuyển, nhưng sự bất định trong việc đặt chỗ khiến một số công ty vận tải e ngại. Để bảo đảm giao hàng đúng hạn, họ buộc phải chọn phương án đi vòng qua Mũi Hảo Vọng.

Ngay trước khi xung đột Iran bùng nổ, Nhật Bản đã bắt đầu nhập khẩu khí dầu mỏ hóa lỏng và các sản phẩm khác từ Mỹ thông qua kênh đào Panama. Một nhà bán buôn khí đốt của Nhật tiết lộ, trước đây tàu container và tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng rất dễ đặt chỗ qua kênh, nhưng gần đây việc đặt suất cho tàu LPG (tàu chuyên chở khí dầu mỏ hóa lỏng) đã trở nên khó khăn hơn nhiều.

Bài báo kết luận rằng phí qua kênh đào Panama hiện rất cao, còn việc đi vòng qua Mũi Hảo Vọng cũng làm tăng chi phí. Dù chọn cách nào, giá các sản phẩm dầu mỏ và khí đốt tự nhiên đều sẽ bị đẩy lên cao.

Những bên mua dầu từ Mỹ không chỉ phải đối mặt với cạnh tranh gay gắt trên thị trường và rủi ro từ những thay đổi trong chính sách hạn chế xuất khẩu, mà còn phải đối diện với những bất định mới do hạn chế lưu thông qua kênh đào gây ra.

Dù phải trả hàng triệu USD phí đấu giá tại Panama hay gánh thêm chi phí nhiên liệu để di chuyển suốt nhiều tuần qua Mũi Hảo Vọng, chi phí vận tải khổng lồ này cuối cùng sẽ được chuyển vào giá bán lẻ của khí đốt và các sản phẩm xăng dầu.

Cùng với nguy cơ Washington có thể thay đổi chính sách hạn chế xuất khẩu, những giới hạn vật lý của kênh đào Panama đang trở thành một rào cản mới, làm gia tăng bất ổn đối với người tiêu dùng châu Á trong nỗ lực duy trì nguồn cung năng lượng.