Chuyên gia Mỹ Steve Yates: Ông Trump muốn điều chỉnh lại quan hệ Mỹ-Trung

Ông Steve Yates của Heritage Foundation cho rằng việc Tổng thống Mỹ Donald Trump đích thân đón ông Tập Cận Bình không có nghĩa Mỹ từ bỏ lập trường, mà ông Trump muốn điều chỉnh lại quan hệ Mỹ-Trung.

Tổng thống Trump hôm thứ Tư (23/9) ra tận căn cứ không quân Andrews đón lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) Tập Cận Bình. Cách đón hiếm thấy này trở thành một trong những điểm nổi bật của cuộc gặp Trump-Tập.

Ông Steve Yates là nghiên cứu viên cấp cao về Trung Quốc và an ninh quốc gia tại Heritage Foundation, viện nghiên cứu có trụ sở tại Washington. Trả lời phỏng vấn, ông cho biết ông Trump vốn coi trọng quan hệ cá nhân với đối tác đàm phán. Vì vậy, việc ông Trump đón ông Tập theo nghi thức cao và thân thiện không có nghĩa phía Mỹ từ bỏ lập trường của mình.

Thông tin của Nhà Trắng cho thấy đây là lần đầu tiên sau hơn 10 năm ông Tập trở lại Nhà Trắng. Ông Trump đích thân ra Andrews đón khách cũng là một sắp xếp ngoại giao khác thường.

“Lần này ông Trump muốn có một sắp xếp đặc biệt, khác với thông lệ, nhưng tôi cho rằng đó chỉ là việc nhỏ,” ông Yates nói.

Ông chỉ ra một sự tương phản đáng suy ngẫm. Sau khi đón khách, ông Trump lên trực thăng bay thẳng về bãi đáp mới của Nhà Trắng, còn đoàn xe của ông Tập phải đi xuyên qua trung tâm Washington, đối mặt trực tiếp với đông đảo người Hoa hải ngoại và người biểu tình đang lên tiếng mạnh mẽ dọc đường. Ông Trump vừa chìa tay hữu nghị, vừa để ông Tập tận mắt thấy làn sóng phản đối có thật trong một xã hội dân chủ như Mỹ.

Khi cần thuyết phục ai, ông Trump thường nhấn mạnh trước rằng quan hệ hai bên rất tốt, và cố ý tạo không khí thân thiện dù cuộc đàm phán còn nhiều bất đồng, ông Yates nhận xét. Với ông, đó là cách đàm phán của ông Trump, chứ không đơn thuần là “thể hiện sự tôn trọng với ông Tập”.

Điều thật sự cần để ý, theo ông Yates, là ông Trump muốn nhân dịp này điều chỉnh lại quan hệ Mỹ-Trung.

Ông Yates: Ông Trump theo đuổi “ổn định chiến lược”

Ông Trump từ lâu đã muốn cân bằng lại quan hệ kinh tế Mỹ-Trung, để quan hệ thương mại giữa hai nước công bằng hơn, dễ dự đoán hơn và bền vững hơn, ông Yates cho biết. Mỹ cũng muốn giảm nguy cơ xảy ra xung đột quân sự lớn với Trung Quốc, nên chính quyền Trump đang thúc đẩy “ổn định chiến lược”.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh điều đó không có nghĩa Mỹ nên chấp nhận mọi điều kiện mà ĐCSTQ đưa ra. ĐCSTQ muốn Mỹ nhượng bộ chiến lược về Đài Loan, công nghệ và nhiều vấn đề khác, nhưng lại không giảm tương ứng sức ép quân sự và kinh tế lên Đài Loan, Nhật Bản, Philippines.

Ông cho rằng nếu Mỹ đơn phương lùi bước mà không thấy phía Trung Quốc có hành động thực chất, thì chưa chắc thỏa thuận như vậy thật sự có lợi cho Mỹ.

Điều này thể hiện rõ nhất ở vấn đề Đài Loan. Gần đây, Mỹ tạm dừng một thương vụ bán vũ khí trị giá khoảng 14 tỷ USD cho Đài Loan, khiến dư luận chú ý.

Ông Yates nhận định chính quyền Bắc Kinh xưa nay vẫn coi việc Mỹ bán vũ khí cho Đài Loan là vấn đề hệ trọng trong quan hệ Mỹ-Trung, và yêu cầu Washington ngừng cung cấp trang bị phòng thủ cho hòn đảo. Ông hỏi: nếu ĐCSTQ không cùng lúc giảm sức ép quân sự lên Đài Loan, tại sao Mỹ phải đơn phương ngừng bán vũ khí phòng thủ?

Ông kêu gọi ông Trump tuyệt đối không đơn phương nhượng bộ, vì vũ khí bán cho Đài Loan mang tính phòng thủ, chỉ cần ĐCSTQ không phát động xâm lược thì sẽ không có khủng hoảng.

Ông Yates: “4 lằn ranh đỏ” cho thấy ĐCSTQ thiếu tự tin

Ngay trước cuộc gặp Trump-Tập, Đại sứ ĐCSTQ tại Mỹ Tạ Phong đăng bài trên truyền thông, yêu cầu Mỹ không được chạm vào “4 lằn ranh đỏ”: vấn đề Đài Loan, dân chủ và nhân quyền, chế độ chính trị của Trung Quốc, và quyền phát triển. Ông Tạ Phong cũng yêu cầu Mỹ không gây sức ép với ĐCSTQ bằng các vấn đề an ninh quốc gia hay lao động cưỡng bức.

Ông Yates nói thẳng cách “vạch lằn ranh đỏ” này thậm chí có phần nực cười, vì cách làm đó phơi bày sự mong manh và thiếu tự tin bên trong chế độ ĐCSTQ.

“Một cường quốc thật sự mạnh và vững vàng không cần báo trước cho người khác biết họ không được hỏi gì, không được nói gì,” ông nói.

Ông so sánh: ông Trump ngày nào cũng trả lời câu hỏi của đủ loại báo chí, tự tin đối đáp mọi chủ đề, kể cả những chủ đề điên rồ hay khiêu khích. Còn ĐCSTQ đến một nước Mỹ đang kỷ niệm 250 năm lập quốc lại yêu cầu Mỹ không được nói về tự do và dân chủ.

“Nếu các ông không muốn Mỹ nói về Đài Loan, thì hãy ngừng gây sức ép quân sự và kinh tế với Đài Loan. Nếu các ông không muốn Mỹ nói về tự do và dân chủ, thì hãy cải cách chính trị theo hướng tự do, dân chủ. Khi đó, bên ngoài tự nhiên sẽ bớt quan tâm đến những vấn đề này rất nhiều,” ông Yates nói.

Một số chuyên gia về Trung Quốc thuộc thế hệ cũ quanh ông Trump khuyên nên “tránh xúc phạm lãnh đạo ĐCSTQ”. Ông Yates cảnh báo nếu ĐCSTQ phản ứng thái quá với các vấn đề nhạy cảm, thì Mỹ càng không có lý do để tin ĐCSTQ trong các vấn đề thương mại, Iran hay năng lượng. ĐCSTQ muốn dựng hình ảnh một nước hùng mạnh, hiện đại, nhưng việc hạn chế chủ đề đàm phán lại cho thấy chế độ này hết sức thiếu cảm giác an toàn.

Những cái gọi là lằn ranh đỏ không ngăn được Mỹ nêu ra các vấn đề ấy, mà chỉ làm khác biệt về thể chế giữa hai nước thêm rõ nét, theo ông Yates.

Bắc Cực, chuỗi đảo thứ nhất và “vũ khí hạt nhân kinh tế”

Ngoài eo biển Đài Loan, cuộc đọ sức về phòng thủ chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc đã lan đến Bắc Cực và chuỗi đảo thứ nhất. Ông Yates đánh giá rất cao việc ông Trump ký thỏa thuận tại Liên Hợp Quốc, bảo đảm quyền bảo vệ quân sự vĩnh viễn đối với Greenland và ngăn ĐCSTQ tiếp cận đất hiếm, tài nguyên Bắc Cực tại đây.

Ông cho biết Greenland, Canada, Alaska và Mỹ Latinh (như Argentina, Chile) có trữ lượng đất hiếm dồi dào. Khi Mỹ và các đồng minh đẩy nhanh việc khai thác và xây dựng chuỗi cung ứng trong nước và ở Tây Bán cầu, “con bài đất hiếm” mà ĐCSTQ nắm giữ lâu nay sẽ dần mất tác dụng.

Về phòng thủ chuỗi đảo thứ nhất (Đài Loan, Nhật Bản, Philippines), ông cảnh báo kịch bản ĐCSTQ tấn công hoặc phong tỏa Đài Loan hay các tuyến đường biển xung quanh. Khi đó, vận tải biển và chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ hứng cú sốc nặng gấp 10 đến 100 lần so với xung đột ở Trung Đông, và kinh tế thế giới sẽ rơi thẳng vào đại suy thoái. Mối đe dọa mà ĐCSTQ đưa ra, về thực chất, là một thứ “vũ khí hạt nhân kinh tế”.

Vì vậy, tăng cường sức chống chịu về quân sự và kinh tế của chuỗi đảo thứ nhất, duy trì sức răn đe mạnh, là việc cấp bách của phía Mỹ và của cả hai đảng trong Quốc hội.

Ông Yates nhấn mạnh tuyệt đối không thể coi một chế độ đang tìm cách dùng vũ khí hạt nhân kinh tế để đe dọa thế giới là “bạn” hay “lực lượng ổn định”.

Ông Yates: Quan hệ Mỹ-Trung không thể đổi ngay, nhưng có thể đổi hướng

Ông Yates tỏ ra thận trọng khi được hỏi liệu cuộc gặp Trump-Tập có làm quan hệ Mỹ-Trung thay đổi căn bản hay không.

Ông ví quan hệ hai nước như một tàu sân bay: quy mô quá lớn, không thể chuyển hướng nhanh chỉ sau một hội nghị thượng đỉnh. Dù vậy, lãnh đạo hai nước có thể dùng một loạt chính sách để dần dịch chuyển điểm cân bằng trong quan hệ.

Ông mong Mỹ cân bằng lại quan hệ kinh tế với Trung Quốc mà vẫn giữ vững lập trường về trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ tiên tiến và phòng thủ Đài Loan.

Sau cuộc gặp, hai bên đã gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại hiện hành và tiếp tục xử lý các vấn đề đất hiếm, chuỗi cung ứng. Các vấn đề Đài Loan, AI và an ninh rộng hơn thì vẫn chưa được giải quyết tận gốc.

Cuối cùng, ông Yates cho rằng điều Mỹ và Trung Quốc thật sự cần không phải là sự thân thiện bề ngoài, mà là “cơ chế trách nhiệm giải trình”: Trung Quốc đã cam kết điều gì thì phải có hành động thực tế.

Nói về người dân Trung Quốc Đại Lục và người Hoa hải ngoại, ông mong một ngày Trung Quốc sẽ có tự do. Ông nói mình yêu văn hóa Trung Hoa, nhưng không thích sự kiểm soát của ĐCSTQ.