EU đề xuất mở đường cho Canada trở thành “thành viên liên kết” đầu tiên trong lịch sử khối

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen ngày 16/9, trong bài phát biểu thường niên về Tình trạng Liên minh châu Âu tại Strasbourg (Pháp), cho biết EU đang thúc đẩy việc mở đường cho Canada trở thành “thành viên liên kết” (Associate Member) đầu tiên trong lịch sử khối.

Thủ tướng Canada Mark Carney, ngồi trong khán phòng, sau đó đã ôm bà von der Leyen trong tràng pháo tay đứng dậy của các nghị sĩ Nghị viện châu Âu.

Bà von der Leyen cho rằng trong một thế giới “công khai thù địch và lạnh lùng”, châu Âu cần khẩn trương định hình lại các mối quan hệ đối tác, đồng thời thiết lập một liên minh mới với Canada, bao trùm các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), công nghiệp quốc phòng, khoáng sản thiết yếu, năng lượng và an ninh Bắc Cực.

Bà nhấn mạnh châu Âu và Canada “có cùng cách nhìn về thế giới”, luôn sát cánh trong vấn đề Ukraine, quốc phòng và chuỗi cung ứng, cũng như cùng chia sẻ niềm tin vào dân chủ.

Đề xuất này được đưa ra trong bối cảnh căng thẳng thương mại Mỹ – Canada leo thang dưới thời Tổng thống Mỹ Donald Trump, còn Ottawa đẩy mạnh đa dạng hóa quan hệ thương mại để giảm sự phụ thuộc vào thị trường Mỹ. Tuy vậy, cả bà von der Leyen và ông Carney đều làm rõ rằng cơ chế trên không nhằm hướng tới tư cách thành viên chính thức của EU.

Bà von der Leyen đặc biệt nhấn mạnh: “Đây không phải là quan hệ đối tác nhằm chống lại bất kỳ ai, mà là vì sức mạnh chung của chúng ta.”

Một cơ chế chưa có tiền lệ

Các phân tích cho rằng động thái ngoại giao này phù hợp với định hướng tăng cường tự chủ chiến lược và quốc phòng của EU trong những năm gần đây. EU và Canada dự kiến mở rộng quan hệ từ hiệp định thương mại tự do CETA hiện có sang một “Liên minh vì tương lai”, nhằm xây dựng không gian chung về thịnh vượng và an ninh kinh tế.

Tuy nhiên, hiện chưa có quy chế “thành viên liên kết” nào được quy định trong các hiệp ước của EU; vì thế, cơ chế vận hành, phạm vi quyền lợi và tiến trình phê chuẩn vẫn chưa rõ ràng. Việc đưa quy chế này vào các hiệp ước EU, nếu được theo đuổi, sẽ cần sự nhất trí của toàn bộ 27 quốc gia thành viên và phê chuẩn theo thủ tục trong nước của từng nước.

Trọng tâm an ninh chiến lược

Giới quan sát nhận định việc thúc đẩy Canada trở thành thành viên liên kết, cũng như đầu tư vào Bắc Cực và khoáng sản thiết yếu, phản ánh nỗ lực của EU trong việc củng cố chuỗi cung ứng, an ninh kinh tế và hợp tác giữa các nền dân chủ phương Tây. Các lĩnh vực hợp tác được nhắc tới gồm Bắc Cực, năng lượng, khoáng sản chiến lược và công nghệ.

Trong bài phát biểu, bà von der Leyen cũng nêu tình trạng mất cân bằng thương mại với Trung Quốc, nguồn cung nguyên liệu thô thiết yếu và tự chủ chiến lược của châu Âu là các vấn đề quan trọng. Dù quan hệ Mỹ – Canada và Mỹ – EU đang tồn tại bất đồng về thuế quan và các điều khoản thương mại, các nhà quan sát cho rằng các bên vẫn có lợi ích chiến lược chung trong bảo vệ trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, an ninh chuỗi cung ứng và ứng phó các thách thức an ninh toàn cầu.