“Bà Chúa không ngai” Vũ Thị Ngọc Nguyên

Huyện Bình Giang thuộc tỉnh Hải Dương thời nhà Lê có tên là Đường An, đây là địa danh rất nổi tiếng bởi có 44 người đỗ đại khoa (tính đến thời nhà Lê), trong đó nổi danh nhất là họ Vũ. Thời Lê Trung Hưng nơi đây cũng xuất sinh một người con gái họ Vũ làm rạng danh cho vùng đất này.

Được ban danh hiệu Quốc Thánh mẫu

Năm 1688, họ Vũ ở thôn Mi Thử, Đường An, có gia đình ông Vũ Tất Tố sinh hạ được người con gái đầu lòng là Vũ Thị Ngọc Nguyên.

Năm 1706, Ngọc Nguyên nên duyên với Thế tử Trịnh Cương.

Năm 1709, Thế tử Trịnh Cương lên ngôi Chúa, Ngọc Nguyên được phong làm Chính phi. Bà sinh được con trai là Trịnh Giang và Trịnh Doanh, con gái là Trịnh Thị Ngọc Cư.

Trong gia phả họ Vũ ở Đường An không nói Ngọc Nguyên học hành thế nào, nhưng bà cũng tham gia dạy chữ nghĩa cho các con, bên cạnh các thầy giỏi do Chúa chọn. Đặc biệt Trịnh Doanh là người văn võ song toàn, được xem là “Ông chúa thơ Nôm” với tập thơ “Càn nguyên ngự chế thi tập” gồm 37 bài thơ chữ Hán và 231 bài thơ chữ Nôm

Không chỉ dạy dỗ con nối nghiệp tổ tông, Ngọc Nguyên còn dạy dỗ cả con của vua Lê Dụ Tông là Hoàng tử Lê Duy Thận.

Sau này Lê Duy Thận lên nối ngôi, hiệu là Lê Ý Tông. Hai con của bà là Trịnh Giang và Trịnh Doanh cũng lần lượt lên ngôi Chúa, vì thế mà tình cảm và sự kính trọng của vua chúa đối với bà rất lớn. Bà được ban cho danh hiệu Ý Công Hậu Đức Trang Hạnh Đoan Nghi Khuông Vận Diễn Phúc Hoàng Du Dụ Trạch Sùng cơ Thái từ Quốc Thánh mẫu, hay được gọi tắt là Quốc Thánh mẫu.

Giúp giữ yên cơ nghiệp họ Trịnh

Năm 1729, chúa Trịnh Cương không muốn truyền ngôi cho con trưởng là Trịnh Giang, mà muốn truyền cho con thứ là Trịnh Doanh. Tuy nhiên Chúa chưa kịp thực hiện thì mất đột ngột.

Trịnh Giang nối ngôi Chúa, do được giáo dục tốt nên ban đầu trọng dụng các quan có thực tài, cai quản Triều đình rất tốt. Ông có nhiều chính sách lợi dân, có quan điểm tự chủ, tự in sách để không bị lệ thuộc vào nhà Thanh, đánh thuế cao người Hoa đến khai thác các mỏ, từ đó giảm nhẹ bớt thuế cho dân trong nước.

Tuy nhiên sau đó Chúa bị đám hoạn quan thao túng dẫn đến ăn chơi vô độ, bỏ bê triều chính, dân chúng nổi lên khởi nghĩa khắp nơi. Điều này khiến cơ đồ họ Trịnh có nguy cơ tan rã.

Trước tình thế đó, năm 1740, Thái phi Ngọc Nguyên quyết định đưa con thứ của mình là Trịnh Doanh lên ngôi thay cho con trưởng Trịnh Giang. Nhờ uy thế của mình, bà tập hợp các quan văn võ lật đổ được hoạn quan lộng quyền Hoàng Công Phụ, đưa Trịnh Doanh lên ngôi.

Trịnh Doanh thống nhất được các quan văn võ, tiến hành nhiều chính sách lợi dân, nhờ đó mà giúp giữ được cơ đồ họ Trịnh. Trong việc này, Thái phi Ngọc Nguyên có công lớn bậc nhất.

Việc Thái phi Ngọc Nguyên dùng mật lệnh tập hợp các quan dẹp bè đảng Hoàng Công Phụ đang thao túng chúa Trịnh Giang được “Đại Việt sử ký tục biên” ghi chép lại như sau: “Thái phi Vũ Thị triệu Giảng thần Nguyễn Quý Kính khuyên Doanh, tính kế dẹp nội loạn cho yên xã tắc. Kính bèn đem mệnh của Thái phi đến bàn với Nguyễn Công Thái cùng nhau định kế”.

Giữ vững Kinh thành, giúp yên dân

Trịnh Doanh lên ngôi thay đổi nhiều chính sách thời Trịnh Giang, lại nghe lời mẹ, cho để thùng thư lớn ngoài cửa Phủ chúa để nhận thư của dân. Bất kỳ ai nêu tội các quan lại, hay bị ức hiếp, bất công, đều bảy tỏ vào trong thư. Chúa cùng các quan lại chia nhau đọc hết, việc gì giải quyết được thì thực hiện ngay giúp dân.

Trịnh Doanh thưởng phạt công mình, vì thế mà được nhiều danh sĩ khoa bảng bảng phò tá như Lê Quý Đôn, Ngô Thì Sĩ, v.v..

Dưới thời Trịnh Giang, khởi nghĩa khắp nơi, vì thế mà khi Chúa Trịnh Doanh lên ngôi thường phải đưa quân đánh dẹp. Mỗi khi ngự giá thân chinh, Chúa đều nhờ mẹ mình cai quản Triều đình.

Năm 1741, chúa Trịnh Doanh đưa quân dẹp loạn. Nhân cơ hội này, quân của Nguyễn Cừ tiến đến dinh Bồ Đề uy hiếp Thăng Long. Trong Kinh thành nhiều người hoảng loạn, Quận chúa con gái của Thái phi Ngọc Nguyên là Ngọc Cư xin bà tạm lánh ra ngoài đợi yên thì trở về. Nhưng bà đáp rằng: “Vương thượng đi đánh dẹp phương nam, ta là Quốc mẫu lại tránh ra ngoài, thì Kinh sư coi như không còn”, rồi điều quân vừa phòng thủ vừa nghi binh nhằm giữ yên Kinh thành.

Sự vững vàng của Thái phi giúp Kinh thành được yên ổn.

“Bà Chúa không ngai”

Các sách sử đều có lời ca ngợi và đánh giá cao Thái phi Ngọc Nguyên. Như “Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục” có chép rằng: “Vũ Thị cũng là một người anh kiệt trong phái phụ nữ, cho nên mới có thể mấy lần định được kế mưu lớn.”

Nhà Trịnh ở ngôi 200 năm với 12 đời chúa. Từ đời chúa thứ 7 là Trịnh Ginag đến chúa thứ 12 Trịnh Bồng đều là con cháu của Thái phi Ngọc Nguyên.

Các tải liệu lịch sử cho thấy bà là người nắm thực quyền cao nhất trong thời kỳ này, nên được đời sau ví như “Bà Chúa không ngai”, còn dân chúng thì gọi bà là “Bà Chúa Me”.

Trong tập thơ tập thơ “Càn nguyên ngự chế thi” của mình, chúa Trịnh Doanh có bài thơ ca ngợi công đức của mẹ mình và chúc bà sống thọ. Bài thơ tên là “Cung hạ Ý Đức chủng một tê hoa nhị trung sinh diệp” (kính mừng bà Ý Đức trồng hoa Mộc Tê, trong nhụy đâm lá). Bài thơ này sau đó được khắc trên bia đá tại đền thờ của bà là Đền thờ Quốc Thánh Mẫu:

Tư bồi nhờ có đức tư sinh,
Mừng thấy tin mừng sớm phát vinh.
Chồng chập mấy tầng phô vẻ lạ,
Nở bông một thức trỗi điềm lành.
Hưu trung đã ứng nền bình trị,
Gia thụy thêm rành vận thái hanh.
Chúc đức Từ Cung nhiều phúc thọ,
Thẻ gieo tiên ốc chất nên thành.

(Trích từ  “Tổng tập văn học Nôm Việt Nam”,
NXB Khoa học Xã hội, năm 2008)

Trần Hưng

Xem thêm:

• Hai vị quan họ Vũ thẳng thắn can gián chúa Trịnh
• Người duy nhất dám xét xử vụ án mâu thuẫn vua Lê và chúa Trịnh

Mời xem video: