Biện Đạo (2): Đạo Khổng là đạo của Thánh Vương dùng để an dân

Đạo Khổng là đạo của Thánh Vương
dùng để an dân

Tác giả: Ogyu Sorai
Dịch giả: Nguyễn Sơn Hùng

(Tiếp theo bài 1)

*

Đạo Khổng là đạo tiên vương dùng để an dân và có trong lục kinh

Đạo của Khổng tử là đạo của các tiên vương (thánh vương cổ đại) (1), là đạo quản trị thiên hạ bình yên (an dân). Lúc sống thường ngày Khổng tử có nguyện vọng xây dựng quê hương nước Lỗ của ông như đời Chu (1). Ông giáo dục đào tạo các đệ tử thành tài là để dùng trong tương lai khi cần đến. Nhưng cuối cùng Khổng tử không có được địa vị để thực hiện nguyện vọng này nên ông nghiên cứu lục kinh để truyền lại cho đời sau.

Lục kinh tức là đạo tiên vương (ý nói trong lục kinh ghi chép lại nội dung cụ thể của đạo tiên vương). Do đó, người đời sau có người nói đạo Khổng khác với đạo tiên vương (ý ông muốn nói chủ trương của Itô Jinsai) là sai lầm. Cơ sở căn bản của công việc quản trị thiên hạ an vui là tu dưỡng bản thân của mình trước nhưng cần phải có mục tiêu là quản trị thiên hạ an vui. Có vậy mới gọi là có được (đức) nhân (仁 – nhân là đức không phải là đạo, nhân là an dân, là tạo hạnh phúc cho xã hội con người, không phải chỉ là lòng thương yêu người nhưng thường được hiểu! Nhân rộng lớn hơn ái, từ…).

Nho gia đời sau chỉ chú trọng vào tu thân mà xem nhẹ việc cống hiến xã hội nên đạo Khổng suy đồi

Sau thời Tử Tư và Mạnh tử phái Nho gia được hình thành. Do đó, người trong Nho gia lấy việc tôn kính đạo của thầy làm nhiệm vụ, và đưa đến vọng tưởng là bằng việc học đạo là có thể trở thành thánh nhân, đồng thời cho rằng sau khi thành thánh nhân dùng sở học của mình đã có được để thực hiện trong xã hội thì xã hội tự nhiên sẽ được quản trị an vui. Đó là học thuyết, chủ trương nội thánh ngoại vương (内聖外王) của Lão tử và Trang tử. Chủ trương này xem trọng việc tu dưỡng bên trong của cá nhân con người mà xem nhẹ hoạt động ngoài xã hội của con người. Chủ trương này rõ ràng hoàn toàn không phải là của đạo tiên vương tức đạo Khổng của thuở xưa.

Do đó, trong học phái của mình, các Nho gia trở nên không có khả năng giáo dục, đào tạo các học trò của mình thành tài. Ngoài xã hội, họ trở nên không có khả năng hình thành các thói quen phong tục tốt để cảm hóa dân chúng và phát triển quốc gia. Do đó, không thể tránh khỏi việc bị phê phán là Nho phái chỉ có lý luận suông mà vô dụng. Nguyên nhân của kết quả này là do nội dung mà Nho gia đời sau cho rằng đạo Khổng có sự khác biệt với nội dung đạo của thuở xưa.

Tóm tắt ý quan trọng

– Đạo Khổng chính là đạo của các thánh vương cổ đại như các vua Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang, Văn vương, Võ vương, Chu công lập ra và được tu sửa dần dần và đúc kết lại cho mục đíchquản trị đất nước, dân chúng được an vui.

– Mục đích của đạo Khổng là xây dựng và duy trì xã hội con người sống hạnh phúc, hòa bình và thịnh vượng, nói ngắn gọn là an dân. Nhân (仁) mà đạo Khổng xem trọng là (đức) nhân, và nhân có nghĩa là an dân (an vui của nhiều người, rộng lớn hơn ái – 愛 hay từ – 慈).

– Do sai lầm của các Nho gia đời sau, vì chỉ chú trọng vào việc tu thân để thành thánh nhân mà quên việc giáo dục đào tạo nhân tài thích hợp với năng khiếu của mỗi người để giúp ích xã hội xây dựng hạnh phúc, hòa bình và thịnh vượng nên đạo Khổng phải suy đồi theo thời gian.

Nguyễn Sơn Hùng
Dịch xong ngày 4/5/2026 – Xem lại ngày 10/5/2025

Đăng lại từ Diễn Đàn Khai Phóng (DienDanKhaiPhong.org)

Ghi chú:

(1) Trong bài khác của Biện Đạo hoặc Biện Danh (không nhớ cụ thể!), Sorai giải thích nội dụng cụ thể của tiên vương là gồm có 7 nhân vật chính yếu: Vua Nghiêu, vua Thuấn, vua Vũ, vua Thang, Văn vương, Võ vương và Chu công (tức Chu Công Đán, em của Võ vương).

(2)Nước Lỗ là nước chư hầu của nhà Chu phong cho Chu Công Đán, là em của Võ vương. Ở đây ý nói Khổng tử muốn xây dựng quốc gia quê hương ông như thời Văn vương và Võ vương nhà Chu. Điều này có thể thấy trong chương 5 thiên 17 Dương Hóa sách Luận Ngữ.

公山弗擾以費畔，召，子欲往。子路不說，曰：末之也已，何必公山氏之之也？子曰：夫召我者，而豈徒哉？如有用我者，吾其為東周乎！

Công Sơn Phất Nhiễu dĩ Phí bạn, triệu, Tử dục vãng. Tử Lộ bất duyệt, viết: “Mạt chi dã dĩ. Hà tất Công Sơn thị chi chi dã?” Tử viết: “Phù triệu ngã giả, nhi khởi đồ tai? Như hữu dụng ngã giả, ngô kỳ vi Đông Chu hồ?”

Dịch (Nguyễn Hiến Lê)

Công Sơn Phất Nhiễu (gia thần họ Quí, làm tể tướng đất Phí) chiếm cứ đất Phí làm phản (họ Quý), cho người mời Khổng tử, ông muốn tới. Tử Lộ không vui lòng, bảo: “Không có nơi nào hành đạo thì thôi, hà tất phải đến với họ Công Sơn?” Khổng tử nói: “Người ta vời ta, hẳn có ý dùng ta. Nếu dùng ta thì ta sẽ phục hưng đạo nhà Chu ở phương Đông.”

Nguyên văn

孔子之道。先王之道也。先王之道。安天下之道也。孔子平生欲為東周。其教育弟子。使各成其材。将以用之也。及其終不得位。而後脩六経以伝之。六経即先王之道也。故近世有謂先王孔子其教殊者非也。安天下以脩身為本。然必以安天下為心。是所謂仁也。

思孟而後。儒家者流立焉。乃以尊師道為務。妄意聖人可学而至矣。已為聖人。則挙而措諸天下。天下自然治矣。是老荘内聖外王之說。軽外而帰重於内。大非先王孔子之旧也。故儒者処焉不能教育弟子以成其材。出焉不能陶鋳国家以成其俗。所以不能免於有体無用之誚者。亦其所為道者有差故也。

Tài liệu tham khảo