Chuyện 2 anh em họ Lê được phong Trạng Ăn và Trạng Chữ

Mộ Trạch là một ngôi làng cổ, nay thuộc xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương. Nơi đây nổi tiếng là làng có nhiều người đỗ đạt nhất trong lịch sử khoa bảng, đồng thời để lại rất nhiều giai thoại. Một trong số đó là chuyện gia đình họ Lê có 2 anh em được dân gian gọi là Trạng Ăn và Trạng Chữ.

Vào thời nhà Lê ở hương Lão Lạt, Thuần Lộc (nay là xã Tuy Lộc, huyện Hậu Lộc) có ông Lê Đạc là người hiền đức nên được dân chúng yêu mến. Sau ông chuyển đến sinh sống ở làng Mộ Trạch, huyện Đường An, phủ Thượng Hồng.

Đến nơi mới ông vẫn nhớ quê cũ, “Lê thị gia phả sự tích ký” có ghi chép rằng: “Bình sinh cụ Lê Đạc sống rất thảo hiền, thường về quê xây từ đường, đặt ruộng thờ giao cho làng Lão Lạt trông nom thờ phụng. Cụ được trao chức Đồng Tri châu”.

Trạng Ăn

Ở Mộ Trạch, ông Lê Đạc sinh được người con là Lê Nại khôi ngô và rất thông minh, lại ăn rất khỏe. Tương truyền Lê Đạc giữ chức quan nhỏ nên nhà có chút điều kiện, vậy mà cũng trở nên nghèo vì có cậu con Lê Nại ăn rất khỏe.

Đến khi lớn lên thì Lê Nại ăn ngày càng khỏe, phải đi dạy thêm để có tiền, không thể chuyên tâm học hành. Mộ Trạch có nhiều câu chuyện ăn khỏe của ông lưu truyền đến nay.

Trong làng có ông Vũ Quỳnh đỗ tiến sĩ và đang làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám thấy Lê Nại là người thông minh nhưng nhà nghèo nên khó theo đuổi việc học, vì thế mà tìm cách giúp đỡ. Dần dần qua tiếp xúc, nhận thấy Lê Nại không chỉ thông minh mà tính tình hiền lành chất phác, Vũ Quỳnh liền gả luôn cô con gái yêu.

Có giai thoại rằng Lê Nại sau khi lấy vợ thì ở rể, nhưng quan Thượng thư Vũ Quỳnh thấy con rể mình tối ngày không để ý đến việc đèn sách thì lấy làm lạ lắm, bèn đến gặp ông thông gia để hỏi. Thân phụ Lê Nại hỏi rằng: “Thưa ngài vậy từ khi cháu sang ở bên quý phủ thì sự ẩm thực thế nào?”

Vũ Quỳnh đáp rằng: “Theo lối thanh đạm của nhà nho thì mỗi bữa ăn cũng chẳng mấy! Nên hàng ngày nấu theo lệ thường.”

Ông thông gia giải thích rằng: “Sức ăn của cháu khác với người thường, cho ăn ít ỏi như vậy hoặc giả cháu không vừa lòng đó chăng?”

Thượng thư Vũ Quỳnh về nhà bảo người nhà tăng bữa ăn gấp đôi thì thấy Lê Nại cầm sách đọc vài lượt, tăng bữa ăn gấp ba thì thấy Lê Nại học đến trống tư.

Vũ Quỳnh thấy con rể mình ăn khỏe quá, liền quyết định nấu nồi năm cho con rể thì thấy Lê Nại học suốt đêm.

Lê Nại ăn khỏe mà học cũng khỏe. 3 năm sau, khoa thi năm 1505, Lê Nại dự kỳ thi Hội đã đỗ đầu tức Hội nguyên. Đặc biệt trong các kỳ thi, Lê Nại phải qua năm trường và đều đỗ thủ khoa. Vào đến thi Đình thì Lê Nại lại đỗ đầu tức Trạng nguyên.

Năm 1505 là năm Lê Nại đón nhận 2 tin vui cùng lúc. Ông đỗ Trạng nguyên và vợ ông sinh con trai, đúng là song hỷ. Vì ông ăn khỏe nên từ đó dân chúng đều gọi ông là Trạng Ăn và lưu truyền bài thơ:

Mộ Trạch tiên sinh
Ăn khỏe nổi danh
Mười tám bát cơm
Mười hai bát canh
Khôi nguyên chiếm bảng
Trên cả quần anh
Bởi nhiều súc tích
Nên phát tung hoành.

Lê Nại làm quan luôn quan tâm đến quê nhà, cấp tiền để tu bổ từ đường, sửa chữa đình Lão Lạt, lại cấp tiền cho làng lập quỹ hỗ trợ những nho sinh nghèo hiếu học.

Trạng Ăn Lê Nại có người con trai là Lê Quang Bí, đỗ Hoàng giáp khoa thi năm 1526, làm quan qua các chức vụ khác nhau, sau đó làm Ngự sử đài, rồi Thiêm đô Ngự sử kiêm Tư trung doãn Tả thị lang Lại bộ.

Lê Quang Bí được ví là Tô Vũ của nước Nam khi có chuyến đi sứ kéo dài suốt 18 năm. Ông đi sứ năm 1548 thời Mạc Phúc Nguyên. Lúc này chiến tranh Nam – Bắc triều liên miên, nhà Mạc bỏ cống nhiều năm, ông đến Nam Ninh thì quan quân nhà Minh cho rằng ông giả mạo sứ giả nên bị giữ lại. Năm 1563, ông được đưa lên Bắc Kinh và tiếp tục bị lưu đày.

Ông làm tập thơ ”Tư hương vận lục” tỏ lòng thương nhớ quê hương, nhất là dân làng Mộ Trạch quê ông. Khi ở Nam Ninh ông có dạy học, một số học trò của ông đỗ đạt, trong đó có Đặng Hồng Chấn đỗ tiến sĩ. Sau này, Đặng Hồng Chấn đã tấu trình lên vua nhà Minh về hoàn cảnh và đức độ của Lê Quang Bí, xin vua Minh cho thầy trở về quê hương.

Trạng Chữ

Lê Nại có người em trai là Lê Tư từ bé đã nổi tiếng là thần đồng hay chữ, vì thế mà thường được gọi là Trạng Chữ.

Lê Tư có phần tự phụ và háo thắng, vì thế Lê Nại hay có những lời nói để em mình bớt tự phụ. Khoa thi năm 1505, hai anh em đều đi thi, đến thi Hội giữa kỳ bài thứ nhất thì Lê Tư quên mất bèn hỏi anh mình. Lê Nại nói: “Kỳ này tôi và chú cùng thi, nếu tôi lại chỉ cho chú thì còn bảo thi cử với ai nữa”. Lê Tư tức giận nói: “Thôi thì khoa này tôi cho anh chiếm giải trước vậy” rồi bỏ về nhà.

Kết quả khoa thi ấy Lê Nại đỗ Trạng nguyên, còn Lê Tư từ đó học cả ngày đêm hầu như không khi nào rời sách.

Trạng Ăn Lê Nại mới thi đỗ được cử làm giảng quan ở trường Quốc Tử Giám.

Lê Tư một lần ra Kinh đô, đón đường các sĩ tử học với anh mình mà nói rằng: “Ta chính là bồ chữ, nếu các anh muốn hỏi gì, cứ đem sách tới đây ta chỉ cho”.

Các sĩ tử đã nghe danh Trạng Ăn Lê Tư liền cùng kéo đến nơi ông ở là khu chợ Dừa để hỏi. Họ hỏi tới đâu Lê Tư liền trả lời thao thao bất tuyệt tới đó. Có người đánh đố hỏi hiểm, lấy cả sách của Chu Tử, nhưng ông đều trả lời tinh tường.

Học trò trường Quốc Tử Giám khiếp phục, thường đến chỗ Lê Tư hỏi khiến trường Quốc Tử Giám cũng vắng người. Thấy thế Lê Nại phải nói với em mình rằng: “Chú có tài học, lo gì không đỗ cao mà lại đi làm cái chuyện vô ích này. Tôi thấy việc này quan hệ tới giáo hóa của triều đình, chú đình chỉ đi thì hơn”. Lê Tư nghe lời anh liền trở về nhà.

Đến khoa thi năm 1511, Lê Tư đi thi và đỗ Hoàng giáp nhưng không bằng lòng vì không được đỗ đầu.

Trong “Việt sử giai thoại”, Nguyễn Khắc Thuần đánh giá rằng:

“Lê Tư học chữ thì học ở thầy, nhưng học đức độ và học nuôi chí thì có lẽ là ở anh trai và mẹ. Chỉ nhận danh vọng khi có tài tương xứng với danh vọng, chỉ làm những gì chức phận của mình được quyền làm, đó là hai bài học lớn về đức độ mà anh ông đã dạy cho ông. Lời nhắc nhở nhẹ nhàng mà nghiêm khắc của mẹ ông khi ông mới bị hỏng thi chính là lời giảng gọn gàng và sâu sắc về ý chí của người học trò. Anh ấy thì em ấy, mẹ ấy thì con ấy, có phải ngẫu nhiên mà một nhà lừng danh đến thế đâu”.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Câu chuyện về vị Trạng nguyên tài hoa cuối cùng trong sử Việt
• Mộ Trạch: Làng khoa bảng nổi tiếng
• Vài nét về tổ tiên của 28 vị Vua nhà Hậu Lê

Mời xem video: