Khu vực Thượng Điện tại đền thơ "Song Trạng nguyên từ". (Ảnh: Báo Giáo dục & Thời đại)
Hai cha con đều đỗ Trạng Nguyên là điều hiếm hoi trong lịch sử. Thời nhà Trần có hai cha con Sử Hy Nhan và Sử Đức Huy đều đỗ Trạng nguyên, làm rạng danh cho gia tộc.
Sử Hy Nhan vốn tên là Trần Hy Nhan, người thôn Ngọc Sơn, xã Bình Lãng Thượng, huyện Phỉ Lộc, Nghệ An phủ (nay là xã Đức Thuận, thị xã Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh). Ông đỗ đầu kỳ thi Hội khoa thi năm 1363, nhưng khoa thi này không tổ chức thi Đình riêng nên các tài liệu đều ghi chép rằng ông đỗ Trạng nguyên năm 1363. Trần Hy Nhan làm quan trải qua 3 đời Vua là Dụ Tông, Nghệ Tông, Duệ Tông.
Theo gia phả và các sách “Can Lộc huyện phong thổ chí”, “Đại Nam nhất thống chí” thì Trần Hy Nhan rất thông minh, đọc nhiều sách và sách nào cũng tinh thông, đặc biệt là về sử, nên được Vua ban cho họ Sử. Từ đó ông có tên là Sử Hy Nhan.
Thời nhà Trần ông làm quan đến Kim tử vinh lộc đại phu, Nhập nội hành khiển, Tri kinh diên Tri tân khách, đại học sĩ. Đây lá tước quan hàng đầu của nhà Trần, giảng sách cho Vua.
“Đại Việt Sử lược” hay “Việt Sử lược” là bộ biên niên sử viết bằng chữ Hán vào năm 1377 thời nhà Trần. Đây là bộ biên niên sử sớm nhất vẫn còn cho đến ngày nay.
Năm 1407 sau khi đánh bại nhà Hồ, tướng nhà Minh là Trương Phụ cho đốt nhiều nguồn sử liệu, các sách quý và sách sử đều bị lấy hết chở về thành Nam Kinh, trong đó có cả cuốn “Đại Việt Sử lược”.
Đến đời Càn Long nhà Thanh thì cuốn sách này mới được tìm thấy trong “Khâm định tứ khố toàn thư”. Tuy nhiên không ai rõ tác giả của cuốn sách này.
Gần đây các nhà nghiên cứu trong nước mới tìm thấy trong gia phả họ Trần ở Hà Tĩnh có ghi rõ tác giả của “Đại Việt Sử lược” là Sử Hy Nhan. Điều này cũng hợp lý vì Sử Hy Nhan là người giỏi sử nhất nước lúc đó.
Sử Hy Nhan có người con trai là Sử Đức Huy đỗ Trạng nguyên khoa thi năm 1381 thời Trần Phế Đế, vị Vua cuối cùng của nhà Trần. Thực tế lúc này Hồ Quý Ly nắm quyền thao túng Triều đình khiến nhiều bậc danh sĩ muốn phò giúp nhà Trần nhưng không thể làm gì. Vậy nên dù đỗ Trạng nguyên nhưng Sử Đức Huy không muốn ra làm quan.
Năm 1400, Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần. Cha con họ Sử trở về quê nhà ở thôn Ngọc Sơn mở trường dạy học.
Năm 1407, nhà Minh đánh bại nhà Hồ, đổi tên nước thành Giao Chỉ, cho tìm những ai tài giỏi đưa đến Kim Lăng đào tạo rồi lại quay về Giao Chỉ làm việc cho nhà Minh. Quan lại nhà Minh biết cha con Sử Hy Nhan đều đỗ Trạng nguyên nên đến mời phục vụ cho mình, nhưng cha con ông đều từ chối.
Biết cha con ông là nhân tài, Thượng thư Hoàng Phúc đích thân đến chiêu dụ, nhưng cha con ông cự tuyệt, cuối cùng cùng dân làng trốn đến Đỗ Gia (thuộc Hà Tĩnh ngày nay) để tính kế lâu dài.
Tại Đỗ Gia, hai cho con Trạng cùng dân khai phá ruộng đất, cày cấy. Ban đầu chỉ có ít người, dần dần dân chúng nhiều nơi tìm đến xin ở lại, cùng khai phá ruộng đất. Ngày nay vùng đất đó chính là 3 xã Sơn Long, Sơn Trà, Ân Phú thuộc Hà Tĩnh.
Đến năm 1421 thì Sử Hy Nhan mất.
Năm 1425, nghĩa quân Lam Sơn đến Đỗ Gia, xây dựng căn cứ ở Hương Sơn. Trạng nguyên Sử Đức Huy kêu gọi dân chúng tham gia nghĩa quân. Dân chúng hưởng ứng, trai tráng gia nhập nghĩa quân, cung cấp lương thực, giúp nghĩa quân thêm lớn mạnh.
Năm 1428, khởi nghĩa Lam Sơn thắng lợi, đánh đuổi toàn bộ quân Minh về nước, Lê Lợi lên ngôi lập ra nhà Lê. Sử Đức Huy trở thành vị quan trọng yếu của nhà Lê. Ông liên tiếp 2 lần đi sứ sang nhà Minh, bảo vệ chủ quyền Giang Sơn sau cuộc chiến.
Năm 1430, Sử Đức Huy được làm Thượng thư bộ Hộ, nhưng chẳng bao lâu thì mất ở quê nhà. Triều đình tổ chức tang lễ cho ông, dựng đền thờ cả hai cha con ở núi Ngọc Sơn.
Phía trước cửa ngôi đền được khắc 4 chữ lớn: “ Song Trạng nguyên từ”. Hai bên có đôi câu đối:
Nghìn tầm núi Ngọc ngời khoa giáp,
Một giải sông Minh sáng gia khương.
Năm 1994, Bộ Văn hóa Thông tin công nhận ngôi đền “Song Trạng nguyên từ” là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia.
Hàng năm cứ vào ngày 25/7 âm lịch, con cháu họ Sử cùng người dân xã Đức Thuận tổ chức lễ Tế Kỵ nhật Song Trạng nguyên rất trang trọng.
Trần Hưng
Xem thêm:
Mời xem video:
Khi các hành động quân sự của Mỹ và Israel nhằm vào Iran tiếp tục…
Tình báo cho biết Nga, Trung Quốc, Triều Tiên, Iran và Pakistan đang phát triển…
Blogger nổi tiếng người Mỹ gốc Hoa đã đăng một bài viết trên nền tảng…
Việc miễn trừ luật vận tải biển của Hoa Kỳ có thể đảm bảo sự…
Chiến dịch “Cơn Thịnh nộ Sử thi” đang thúc đẩy những biến đổi mang tính…
Hôm thứ Tư (18/3), mỏ khí Pars quy mô lớn của Iran bị tấn công,…
