Chuyện về Hoàng giáp Nguyễn Đương Hồ

Huyện Tiên Du là một trung tâm khoa bảng của cả vùng Kinh Bắc, nơi xuất sinh nhiều nhà khoa bảng nổi danh như Trạng nguyên Đặng Công Chất, Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo, Thám hoa Nguyễn Đăng Cảo. Hoàng giáp Nguyễn Đương Hồ xuất sinh tại đây, may mắn trở thành học trò và con rể của quan Trạng. Ông cũng là bạn học và bạn cùng khoa thi với Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo.

May mắn được học với thầy giỏi

Nguyễn Đương Hồ sinh năm 1657 người làng Dương Húc, xã Đại Đồng, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Ông thuở nhỏ đã thông minh, lại được may mắn theo học với các thầy giỏi.

Làng Dương Húc gần làng Phù Chẩn, nơi có Trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính. Dù quan Trạng đã mất nhưng các Nho sinh dòng họ Nguyễn Xuân vẫn nổi tiếng hay chữ. Nguyễn Đương Hồ đến làng Phù Chẩn theo học với các Nho sinh dòng họ Nguyễn Xuân, sau đó lại theo học với Trạng nguyên Đặng Công Chất.

Khoa thi năm 1675, Nguyễn Đương Hồ dự thi kỳ thi Hương và đỗ Hương cống. Ông đến làng Phù Đổng gặp thầy báo tin mừng và tạ ơn thì gặp tiểu thư con gái quan Trạng là Đặng Thị Lưu. Hai người quen biết, 3 năm sau thì tổ chức hôn lễ. Nguyễn Đương Hồ trở thành con rể Trạng nguyên Đặng Công Chất.

Nguyễn Đương Hồ học hỏi với những danh sĩ bậc nhất lúc đó là Đàm Thận Cư và Thám hoa Nguyễn Đăng Cảo. Ông là bạn cùng học với cháu của Nguyễn Đăng Cảo là Nguyễn Đăng Đạo.

Khoa thi năm 1683, cả Nguyễn Đương Hồ và Nguyễn Đăng Đạo đăng ký dự thi, đều vượt qua tứ trường kỳ thi Hội và vào kỳ thi cuối cùng là thi Đình.

Kết quả Nguyễn Đăng Đạo đỗ đầu tức Trạng nguyên, Nguyễn Đương Hồ đỗ cao thứ tư. Các sĩ tử đỗ khoa thi này đều đươc ban mũ áo, dự yến, vinh quy bái tổ về làng.

Văn bia khoa thi này ghi lại rằng

“Chiếu trên ban xuống, kẻ sĩ trong nước náo nức chiếm tên bảng vàng, hát thơ Lộc minh đến ứng thí tất cả đến 3.000 người. Qua trường bốn, lấy hạng trúng cách được 18 người. Bảng mực nhạt vừa mới treo lên thì năm cũ cũng vừa sắp hết.

Đến tháng Giêng năm Giáp Tý vào sân lớn làm bài đối sách, Hoàng thượng định thứ bậc cao thấp. Ban cho bọn Nguyễn Đăng Đạo 3 người đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ, Nguyễn Đương Hồ đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân, bọn Trần Thiện Thuật 14 người đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân. Loa truyền xướng danh, treo bảng đề tên ở nhà Quốc học. Được ban áo xanh đai mũ, yến Quỳnh hoa bạc, sự đãi ngộ ân sủng chẳng kém gì các khoa trước”.

Lấy giáo dục làm gốc

Thi đỗ, Nguyễn Đương Hồ được cử làm Hàn lâm hiệu lý, trải qua nhiều chức vụ khác nhau. Sau đó Triều đình cử ông làm đốc đồng Cao Bằng, nơi vốn còn tàn dư nhà Mạc nên tình hình phức tạp, con cháu nhà Mạc thường xúi giục người dân tộc chống Triều đình.

Nguyễn Đương Hồ đến Cao Bằng, giúp dân phân biệt sáng tối, từ đó mà giữ yên nơi đây. Mỗi khi đến trấn nhiệm nơi đâu, ông vẫn thường lấy giáo dục làm gốc.

Năm 1715 ở Nghệ An có dịch lớn, Nguyễn Đương Hồ lại được cử đến Nghệ An làm Đốc đồng, dập tắt dịch bệnh, ổn định được xã hội.

Năm 1717, chúa Trịnh Cương sắp xếp lại nội các, Nguyễn Đương Hồ được tín nhiệm giữ chức Đô ngự sử, Bồi tụng giữ chức Binh bộ tả thị lang, Hình bộ tả thị lang. Ông cùng chúa Trịnh Cương tiến hành rất nhiều cải tổ ở nhiều lĩnh vực khác nhau, giúp Đàng Ngoài ổn định và phát triển.

Ở lĩnh vực hình pháp, Nguyễn Đương Hồ tiến hành cải tổ cho bỏ các án có tính dã man mà không có tính giáo dục như chặt tay chân, vẫn giữ nghiêm luật trừng trị kẻ tội nặng như giết người, trộm cắp, cờ bạc, tham nhũng. Ông cũng đứng ra giải quyết rất nhiều những vụ án tồn đọng từ trước đó.

Năm 1725, sau 42 năm làm quan, trải qua 2 đời Vua và 2 đời Chúa, Nguyễn Đương Hồ nghỉ hưu ở quê nhà khi 70 tuổi. Ở quê nhà ông quan tâm đến giáo dưỡng dân chúng, duy trì lễ nghĩa ở làng.

Ông mất năm 1740, thọ 84 tuổi.

Tưởng nhớ

Nhà thờ Nguyễn Đương Hồ được lập trên chính ngôi nhà của ông và vẫn còn cho đến ngày nay. Nhà thờ có 2 tòa là Tòa Bái đường và Tòa Tiền đường bằng gỗ lim chắc khỏe, có tường gạch bao quanh.

Nhà thờ có 2 lần bị đốt cháy do chiến tranh loạn lạc, nhưng đều được con cháu và dân làng dựng lập lại. Đền thờ còn lưu giữ nhiều cổ vật và tài liệu, trong đó có gia phả dòng họ là “Gia thặng lược ký”.

Phần mộ của ông hiện nay nằm trên cánh đồng ngay đầu làng Dương Húc trong khuôn viên đất rộng khoảng 150m² được con cháu chăm sóc cẩn thận.

Hàng năm vào ngày giỗ của Hoàng giáp Nguyễn Đương Hồ 9/7 âm lịch, con cháu ông cùng người làng đều tề tựu tổ chức tưởng niệm. Đây không chỉ là dịp ôn lại truyền thống, những lời dạy bảo của ông, mà còn là dịp khen thưởng những người tiêu biểu làm rạng danh dòng họ, làng xóm.

Cả nhà thờ và phần mộ của ông đều được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1990.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Chuyện Thám hoa Nguyễn Đăng Cảo lỡ cơ duyên tu Đạo
• Tài năng của Thám hoa Nguyễn Đăng Cảo
• Chuyện dòng họ Nguyễn Đăng nổi tiếng ở làng Bịu

Mời xem video: