Hai vị tiến sĩ khoa bảng của thành phố Phổ Yên

Thời kỳ Hồng Đức là thời kỳ thịnh trị bậc nhất trong sử Việt, nhà nhà đều trọng chữ Thánh Hiền, các cuộc thi khoa bảng tìm được nhiều người tài Phụng sự Giang Sơn Xã Tắc. Thành phố Phổ Yên (tỉnh Thái Nguyên) nằm ở phía bắc Thăng Long, so với các tỉnh phía nam thì nơi đây ít được chú trọng khoa bảng hơn, nhưng cũng vinh dự đóng góp 2 vị tiến sĩ trong thời kỳ này.

Hai vị đỗ tiến sĩ này là Nguyễn Cấu người làng Thanh Thù, và Đỗ Cận người làng Thống Thượng. Cả 2 làng này đều thuộc thành phố Phổ Yên ngày nay.

Nguyễn Cấu

Nguyễn Cấu sinh năm 1442 ở làng Thanh Thù (nay là xóm Thanh Xuân, phường Đồng Tiến), tên ban đầu của ông là Phúc Trung. Dù trong hoàn cảnh thiếu thốn sách vở và thầy giỏi nhưng ông rất chịu khó học tập.

Khoa thi năm 1463, Phúc Trung mới 21 tuổi đã thi đỗ tiến sĩ, được vua Lê Thánh Tông ban tặng tên là Nguyễn Cấu.

Ông làm quan văn rồi chuyển sang làm quan võ, giữ chức Thị vệ chỉ huy đội quân tháp tùng bảo vệ Vua và cấm cung. Sau đó thì ông giữ các chức Chánh Đô đốc, Chỉ huy xứ, Đô đốc đồng Tổng quản.

Nguyễn Cấu làm quan từ thời kỳ Hồng Đức của vua Lê Thánh Tông, đến tận thời vua Lê Chiêu Tông khi nhà Lê Sơ sắp tận. Chức vị chủ yếu ông đảm nhận là bảo vệ Vua và cấm cung.

Nhà Lê Sơ thời vua Chiêu Tông loạn lạc khắp nơi, Mạc Đăng Dung lợi dụng cơ hội cầm quân dẹp loạn mà nắm hết quyền lực, o ép khiến vua Lê Chiêu Tông phải bỏ chạy khỏi Kinh thành vào năm 1522.

Khi Mạc Đăng Dung cho quân đuổi theo vua Chiêu Tông, Nguyễn Cấu lúc này đã 81 tuổi vẫn tận tụy chỉ huy quân bảo vệ nhà Vua. Ông hy sinh ở Kiếp Bạc, được thủ hạ đưa về an táng ở quê nhà.

Sau này khi nhà Lê trung hưng, ông được phong là “Lê Triều Khâm Sai Đại thần – Chỉ huy xứ – Thị vệ Long Quân Cẩm Hầu – Chánh Đô đốc – Đức Bác Quận công – Thượng đẳng thần”.

Người dân làng Thanh Thù cũng thờ ông làm Thành Hoàng.

Thời Lê Trung Hưng và nhà Nguyễn đều có các sắc phong cho ông.

Đỗ Cận

Tiến sĩ Đỗ Cận sinh năm 1434, người làng Thống Thượng (nay là xã Minh Đức), có tên ban đầu là Đỗ Viễn.

Khoa thi năm 1478, Đỗ Viễn tham dự và đỗ tiến sĩ. Ông có tài văn chương và là một trong “Nhị thập bát tú” của nhóm “Tao đàn” do vua Lê Thánh Tông sáng lập.

Vua cũng cho đổi tên ông từ Đỗ Viễn thành Đỗ Cận, tên “Cận” (覲) tức là người được “yết kiến” Vua.

Đỗ Cận giỏi văn chương chữ nghĩa và ứng biến nên được Vua đặc biệt yêu quý. Ông có tập truyện thơ Phan Trần được viết bằng chữ Nôm rất nổi tiếng, được dựng thành các vở chèo và được rất nhiều đoàn diễn, phổ biến đến tận ngày nay.

Ngoài ra ông còn có nhiều bài thơ hay như “Thái thạch vãn Bạc” được khen là sánh ngang các tác phẩm nổi tiếng của Trung Hoa.

Năm 1483, ông được làm phó sứ sang nhà Minh. Trong chuyến đi này ông đã viết “Kim Lăng ký” ghi lại cảnh vật, phong tục và cuộc sống ở Kim Lăng (thuộc Nam Kinh). Tiếc rằng “Kim Lăng ký” đã thất truyền, ông chỉ còn lại vài bài thơ được ghi chép trong “Toàn Việt thi lục” của Lê Quý Đôn. Sau chuyến đi này ông được thăng chức làm Thượng thư.

Thấy quê nhà vẫn nghèo khó, ông về quê đóng góp tiền của cùng mọi người sửa sang đường xá, xây dựng chùa chiền cho người dân sinh họat tín ngưỡng. Ông sống gần gũi với dân chúng, hướng dẫn dân gia tăng sản xuất, làm thủy lợi, giúp dân có cuộc sống sung túc hơn.

Ông còn thuê thợ giỏi chọn gỗ tốt dựng đền Lục Giáp tại xã Đắc Sơn (Phổ Yên) phỏng theo kiểu dáng Văn Miếu. Từ đó đền Lục Giáp trở thành nơi sinh hoạt văn hóa của người dân Phổ Yên, cũng là nơi giao lưu với các vùng lân cận.

Đền Lục Giáp mở hội hàng năm vào ngày 15 tháng 3 âm lịch với các hoạt động như dâng hương tế lễ, rước kiệu, hát ví, đua thuyền trên sông Công.

Sau khi Đỗ Cận mất, dân chúng làng Thống Thượng đã dựng đền thờ ông ở chân núi Phổ Sơn. Ông cũng được phối thờ ở đền Lục Giáp cùng với nhiều vị anh hùng khác của Phổ Yên.

Hàng năm nhiều sĩ tử quanh vùng đến đền Lục Giáp thắp hương tưởng nhớ và mong đỗ đạt. Nhiều câu chuyện về tấm gương kiên trì học tập của tiến sĩ Đỗ Cận cũng được truyền lại, khích lệ sĩ tử kiên trì học hành mà thành tài.

Đền thờ của ông có 3 gian, gian giữa đặt tượng thờ ông, phía trước đền thờ có nhiêu cây lim và cổ thụ. Qua thời gian đền thờ ông dần đổ nát do chiến tranh. Năm 1980, dân chúng xây dựng lại đền thờ ông bằng gỗ bạch đàn.

Năm 1996, cuộc hội thảo về danh nhân Đỗ Cận được tổ chức. Sau đó chính quyền địa phương công nhận công lao của ông, sửa lại ngôi đền cho khang trang hơn. Năm 2014, Bộ Văn hóa công nhận đền thờ danh nhân Đỗ Cận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Hai ngôi làng khoa bảng ở đôi bờ sông Đáy
• Trung Cần trở thành làng khoa bảng nổi tiếng nhờ có thư viện gia đình

Mời xem video: