Hai vị Trạng nguyên thời nhà Mạc

Cũng như nhiều triều đại khác, nhà Mạc chú trọng khoa bảng để tìm người tài phụng sự cho Giang Sơn Xã Tắc, nhờ đó mà có được nhiều bậc hiền tài. Trạng nguyên thời nhà Mạc có những người để lại giai thoại thú vị, như Trạng nguyên Nguyễn Kỳ là người duy nhất chọn vinh quy bái tổ về chùa, Phạm Duy Quyết là Trạng nguyên có nhiều tên gọi nhất.

Khoa cử nhà Mạc

Năm 1527, Mạc Đăng Dung lên ngôi Vua, lập ra nhà Mạc. Sau 3 năm ở ngôi, Mạc Đăng Dung lui về làm Thượng Hoàng, truyền ngôi cho con là Mạc Thái Tông.

Mạc Thái Tông ở ngôi 10 năm đánh dấu thời kỳ thịnh trị, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Lê Quý Đôn chép: “Mấy năm liền được mùa, nhân dân bốn trấn đều được yên ổn.”

Đại Việt Sử ký Toàn thư thì chép rằng:

“Ban đêm không còn trộm cướp, trâu bò thả chăn không phải đem về, chỉ cần mỗi tháng xem lại một lần, có khi sinh đẻ cũng không biết được là gia súc nhà mình. Trong khoảng vài năm, người đi đường không nhặt của rơi, cổng ngoài không phải đóng, được mùa liên tiếp, trong cõi tạm yên.”

Mạc Thái Tông chú trọng các kỳ thi khoa bảng nhằm chọn bậc hiền tài phụng sự Giang Sơn Xã Tắc, cứ 3 năm lại tổ chức khoa thi một lần. Nguyễn Bỉnh Khiên là nhân tài bậc nhất thời đó, suốt nhiều năm không chịu đi thi, phải đợi đến lúc Mạc Thái Tông lên ngôi ông mới chịu đi thi và đỗ Trạng nguyên.

Nhà Mạc dùng Nho giáo để trị quốc, duy trì đều đặn khoa cử. Sau này sử liệu nhà Nguyễn vẫn ghi chép về nhà Mạc là “Mạc thị sùng nho” .

Nhà Mạc nhiều lần tu sửa Văn Miếu – Quốc Tử Giám, lại còn mở rộng xây thêm nhà Thái học, nhà Minh Luân, và khu ăn ở học tập cho các sĩ tử trong trường. Các vị Vua khai sáng nhà Mạc thường đến tế lễ ở Văn Miếu, khích lệ khuyến học. Nhà Mạc cũng cho xây dựng rất nhiều văn chỉ tại các địa phương.

Trạng nguyên Nguyễn Kỳ vinh quy bái tổ về chùa

Trạng Nguyên Nguyễn Kỳ người làng Bình Dân, huyện Đông Yên, phủ Khoái Châu, trấn Sơn Nam Hạ (nay là xã Triệu Việt Vương, tỉnh Hưng Yên). Cha mẹ ông là người nghèo khó, mãi đến tứ tuần mà vẫn chưa có con. Một hôm có người biết xem tướng nói rằng ông bà phải nương nhờ cửa Phật mới có con được.

Từ đó hai vợ chồng thường lên chùa dâng hoa, lễ Phật, đến 2 năm sau thì sinh được người con trai, đặt tên là Nguyễn Thời Lượng.

Vì gia cảnh nghèo khó nên năm 3 tuổi, Thời Lượng được cha mẹ gửi gắm vào cửa chùa. Từ đó hàng ngày cậu bé Lượng nghe tiếng đọc Kinh thì dần dần thuộc lòng một cách tự nhiên.

Việc Thời Lượng thuộc nhiều Kinh Phật khiến các sư thầy ngạc nhiên. Khách thập phương đến chùa đã kinh ngạc khi chứng kiến đứa bé mới chỉ 4 tuổi đã có thể thuộc lòng nhiều Kinh Phật. Vậy là các sư thầy dạy chữ cho cậu bé Lượng, buổi sáng học chữ, buổi chiều làm lụng các việc trong chùa, tối đến thì thắp đèn học bài.

Đến khoa thi năm 1541, Thời Lượng đăng ký dự thi. Sư thầy nằm mơ thấy người đỗ Trạng nguyên là Nguyễn Kỳ, nên quyết định đổi tên Nguyễn Thời Lượng thành Nguyễn Kỳ.

Khoa thi này Nguyễn Kỳ quả nhiên đỗ đầu tức Trạng nguyên khi mới 21 tuổi. Ngày vinh quy bái tổ, Nguyễn Kỳ không chọn vinh quy về làng mà chọn vinh quy về chùa trước, bái tạ các sư thầy có công ơn nuôi dưỡng mình thành tài, sau đó mới cùng dân chúng trở về làng bái tạ tổ tiên và cha mẹ. Nguyễn Kỳ là Trạng nguyên duy nhất chọn vinh quy bái tổ về chùa.

Câu chuyện Nguyễn Kỳ vinh quy bái tổ về chùa lan đến Triều đình, vua Mạc Phúc Hải hết sức khen ngợi, xem ông biết trọng đạo nghĩa.

Trạng nguyên Phạm Duy Quyết

Trạng nguyên Phạm Duy Quyết sinh năm 1521, người làng Xác Khê, huyện Chí Linh, phủ Nam Sách, xứ Hải Dương (nay là xã An Phú, tỉnh Hải Phòng), lập kỷ lục là Trạng nguyên có nhiều tên gọi nhất.

Lúc nhỏ ông có tên gọi là Ưởng, mồ côi cha, gia đình lâm cảnh nghèo khó, dù thế người mẹ cũng cố hết sức tần tảo sớm hôm nuôi nấng cậu con trai.

Đến lúc cậu bé Ưởng đi học thì thầy dạy thấy cậu bé thông minh vượt trội, học một biết 10, lại nhớ rất tốt, quả là viên ngọc quý, liền đổi tên là Phạm Duy Quyết, với Quyết (玦) nghĩa là “ngọc đeo”.

Tuy học giỏi nhưng đường khoa cử của Phạm Duy Quyết lận đận, ngoài 30 vẫn chưa đỗ đạt, nhưng ông vẫn bền bỉ không hề nản chí.

Cuối cùng trời không phụ lòng người, khoa thi năm 1562 thời vua Mạc Phúc Nguyên, Phạm Duy Quyết vượt trên tất cả các sĩ tử khác để đỗ đầu tức Trạng nguyên.

Ông có nhiều tên gọi khác nhau như: Phạm Duy Ưởng, Phạm Duy Quyết, Phạm Đăng Quyết, Phạm Duy Áng, Phạm Duy Trĩ, giữ kỷ lục là Trạng nguyên có nhiều tên gọi nhất.

Thi đỗ, Phạm Duy Quyết làm quan giữ các chức vụ trọng yếu như Đông Các đại học sĩ, Tả thị lang, rồi Thượng thư bộ Lại. Ông rất thanh liêm, giản dị, lại thật thà nên được phong tước Xác Khê hầu (ông người làng Xác Khê).

Ông xin Triều đình cho đắp con đường từ làng Xác Khê qua Thanh Lâm đến bến Hoàng Kênh, giúp dân đi lại an toàn, dân chúng gọi con đường này là “dặm tiều”, được truyền trong câu nói dân gian: “Thứ nhất thì dặm bà Hoa, thứ nhì dặm Liệt, thứ ba dặm Tiều”.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Chuyện Trời và người cùng cảnh tỉnh nhà Mạc
• Phố Hiến: Nơi xuất sinh 3 Trạng nguyên cho nhà Mạc

Mời xem video: