Làng cổ Bình Vọng và thế đất “Quần sơn la bái”

Làng bình Vọng có tên Nôm là làng Bằng. Tên gọi “Bình Vọng” mang ý nghĩa đứng trên thế đất bằng phẳng nhìn xa trông rộng, suy xét mọi điều.

Địa thế – Văn hóa

Làng Bình Vọng thuộc Thường Tín, Hà Nội tọa lạc trên thế đất có núi non chầu về, được gọi là “quần sơn la bái”. Khi cụ Tả Ao đi qua nơi đây đã nói rằng: “Bình Vọng tựa như vân tán, thế địa linh tất sinh nhân kiệt”.

Đầu thế kỷ 15, người ta đã biết nhiều đến Bình Vọng bởi nơi đây nổi tiếng có rượu sen tiến Vua, được Nguyễn Trãi ghi chép lại trong “Dư địa chí”. Nơi đây cũng có một ngôi chợ lớn trở thành một trung tâm trao đổi hàng hóa của cả vùng Thường Tín, vì thế mà dân gian có câu “Xứ Nam nhất chợ Bằng, Vồi”.

Thời nhà Lý, có người họ Đỗ tài năng mưu lược, người huyện Tống Sơn, thanh Hóa, được giao nhiệm vụ dẹp loạn. Trên đường trở về khi đi qua làng Bình Vọng thì ông gặp phải cơn cuồng phong, lâm bệnh mà mất. Dân làng liền dựng miếu tranh tre để thờ. Miếu này được dân chúng truyền nhau là rất linh thiêng. Khi nhà Vua trên đường đánh dẹp loạn quân ở Cự Long (Thanh Hóa) đã ghé qua miếu cầu mong chiến thắng. Vì ứng nghiệm nên khi trở về Vua cho xây miếu bằng ngói với biển đề “Linh ứng điện”.

Đến thời nhà Trần, có nàng công chúa được giao trông coi một vùng đất (trong đó có cả làng Bình Vọng). Công chúa xin miễn thuế khi người dân Bình Vọng gặp khó khăn, lại cho đào ngòi Nam Lang ở phía nam làng, giúp việc giao thông thuyền bè được tiện lợi. Làng có chùa rất linh nghiệm, nên Vua và Công chúa thường ghé đến và đặt tên là chùa Báo Quốc. Khi Công chúa mất, dân chúng trong làng thương tiếc liền xin lập đền thờ, Vua liền ban sắc phong cho làm phúc thần của làng.

Trong cuộc chiến chống quân Nguyên lần thứ 2 vào năm 1285, sau giai đoạn đầu rút lui để bảo toàn lực lượng, Hưng Đạo Vương cho quân tổng tấn công trên toàn mặt trận, cuộc chiến quan trọng diễn ra ở cửa Hàm Tử do Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật chỉ huy. Trên đường tiến quân, Trần Nhật Duật cho quân nghỉ lại ở làng Bình Vọng. Đêm ấy nằm ngủ, Trần Nhật Duật mơ thấy Thần báo mộng: “Tướng quân ra trận lần này ắt đại thắng”. Tướng sĩ Đại Việt biết giấc mơ này, tự tin mà có chiến thắng oanh liệt ở cửa Hàm Tử, Trần Quốc Toản năm ấy mới 19 tuổi đã chém được viên tướng chỉ huy thiện chiến bậc nhất của quân Nguyên là Toa Đô.

Khoa bảng

Đúng như cụ Tả Ao đã nói: “Bình Vọng tựa như vân tán, thế địa linh tất sinh nhân kiệt”, Bình Vọng có nhiều người đỗ đạt, trong đó có 5 vị đỗ đại khoa.

Trong những người đỗ đạt thì làng Bình Vọng tự hào nhất là Trần Lư, đỗ tiến sĩ năm 1502 thời Lê Sơ, làm quan đến Hiến Sát sứ. Ông được 2 lần cử đi sứ sang nhà Minh và học được nghề sơn, truyền lại cho dân làng mình, người làng Bình Vọng nhờ có nghề mà cuộc sống trở nên khấm khá. Nghề sơn từ đó truyền đi, hình thành các phường nghề khắp miền bắc. Nhà thờ Trần Lư có đôi câu đối:

Lưỡng độ hoàng hoa danh tiến sĩ
Bách niên đan hoạch cổ tiên dân

Diễn nghĩa

Hai phen đi sứ lừng danh tiến sĩ
Trăm năm đan hoạch dạy dân gian

“Đan hoạch” (丹畫) ý chỉ chính là sơn của ngày xưa làm bằng đan hoạch, khác với chất liệu sơn ngày nay.

Thơ của Trần Lư rất phong phú, có hơn một nghìn bài, tiếc rằng nay đã thất truyền. Lê Quý Đôn có sưu tầm được 2 bài thơ của ông đăng trong “Toàn Việt thi lục”, một bài nói về đi sứ và một bài nói về học nghề sơn.

Trần Lư kết thúc chuyến đi sứ lần thứ 2 trở về vào năm 1527 khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê lập ra nhà Mạc. Ông không theo nhà Mạc nên đã tử tiết để trọn lòng trung với nhà Lê, được lịch sử xếp là “bề tôi trung nghĩa”.

Sau Trần Lư, làng còn nhiều người đỗ đạt. Khoa thi năm 1667 là khoa thi rất khó đỗ, bởi Triều đình chỉ lấy đỗ 3 người, nhưng Nguyễn Hữu Đăng đã xuất sắc nằm trong 3 người đỗ đầu tức tiến sĩ. Ông làm quan đến Đề hình Giám sát Ngự sử.

Ngoài ra còn có: Lê Nguyễn Thường đỗ Tiến sĩ năm 1772, làm quan Hàn lâm Thị thư, Thị Tham chính Kinh Bắc. Lê Tông Quang đỗ Tiến sĩ khoa thi năm 1822, làm Tham hiệp tỉnh Ninh Bình. Nguyễn Tông đỗ Tiến sĩ năm 1829, làm Án sát.

Ngoài 5 người đỗ đại khoa, làng có nhiều người đỗ trung khoa, giỏi “nho, y, lý, số”. Nhiều người giỏi nghề sơn, truyền thụ lại cho đời sau, đời đời giữ gìn tinh hoa của làng nghề.

Đình chùa và cầu ngói cổ

Đình làng Bình Vọng không chỉ là trung tâm sinh hoạt, mà còn là nơi lưu giữ nhiều ghi chép kỷ vật của cha ông, nổi bật là hệ thống bia đá khắc ghi quy ước, phép tắc của làng từ hàng trăm năm trước.

Làng có bia “Bình Vọng xã đình bi” được dựng vào năm 1613, quy định xử phạt những ai trộm cướp, nói bậy… nhằm giữ hòa khí yên vui cho làng.

Một tấm bia khác khắc năm 1646 quy định quản lý ruộng đất, trong đó có đoạn: “Ai cậy quyền thế lấn chiếm đất công sẽ bị xử tội; nếu bỏ trốn, anh em phải đứng ra chịu thay, và ruộng đất bị tịch thu hoặc phạt 100 quan tiền”.

Tấm bia dựng năm 1650 thì mô tả bà Nguyễn Thị Ngọc Vĩnh giỏi tiên tri, được chúa Trịnh ban tước Hầu và cấp cho 92 mẫu 3 sào ruộng. Trước khi mất bà hiến toàn bộ số ruộng này lại cho làng.

Cạnh đình làng là chùa Báo Quốc. Đây là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của làng suốt từ thời nhà Lý, trong lịch sử rất nhiều lần được trùng tu tôn tạo. Tấm bia dựng năm 1780 mô tả rằng: “Chùa Báo Quốc có từ thời Lý, rất linh thiêng, từng âm phù giúp nước, yên dân”.

Làng Bình Vọng còn có chiếc cầu ngói với kiến trúc cổ cong cong vắt qua dòng nước, tựa như bức tranh yên bình của một làng quê. Cầu ngói này là một trong những chiếc cầu ngói cổ hiếm hoi còn sót lại. Trên cầu là nhà có 7 gian với mái ngói vẩy xuôi thấp xuống 2 bên. Cầu ngói cổ này đã được phục dựng lại, nhưng giữ nguyên theo kiến trúc từ cổ xưa. Mỗi dịp hội làng, người dân lại nô nức đi qua cầu ngói để đến đình làng.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Trần Quốc Toản không tử trận, uy vũ chấn động Trung Nguyên
• Đại Mão: Làng văn hiến nổi tiếng xứ Kinh Bắc

Mời xem video: