Làng cổ Hoàng Xá

Làng cổ Hoàng Xá có từ thời xa xưa, trải qua nhiều biến động của lịch sử, đến nay vẫn giữ được bản sắc của mình.

Làng Hoàng Xá nằm ở phía bắc, cách trung tâm Hà Nội 15 km và là làng nhỏ nhất trong 4 làng của xã Liên Mạc (huyện Từ Liêm, Hà Nội).

Đây là ngôi làng cổ hình thành từ rất xa xưa. Theo dân gian, Thời An Dương Vương, làng có Nguyễn Văn Chất làm Quản mã cho Lý Ông Trọng, hai người thân thiết như ruột thịt và ở làng cạnh nhau. Lý Ông Trọng người làng Thụy Phương (tên Nôm là làng Chèm), còn Nguyễn Văn Chất người làng Hoàng Xá.

Khi Lý Ông Trọng được cử đi sứ sang nước Tần, Nguyễn Văn Chất đi theo. Tại nước Tần, ông học được nghề bốc thuốc, khi về nước ông hành nghề chữa bệnh cho dân chúng quanh vùng. Sau khi Nguyễn Văn Chất mất, dân chúng lập đền thờ, tế lễ vào ngày giỗ 13 tháng 7 hàng năm.

Từ xưa 3 làng Thụy Phương (làng Chèm), Hoàng Xá, Hoàng Liên (Liên Mạc) kết nghĩa anh em. Trong đó, làng Chèm là anh cả, làng Xá là anh hai và làng Liên là anh ba. Vì thế mà không chỉ làng Chèm mà cả làng Hoàng Xá cũng thờ Lý Ông Trọng.

Theo ghi chép từ lịch sử thì vào thế kỷ 6 và thế kỷ thứ 7 thời thuộc Đường, làng Thụy Phương kế bên Hoàng Xá là bến cảng quan trọng trên tuyến đường thủy từ thượng nguồn sông Hồng qua ngã ba Bạch Hạc đến các châu thổ, kết nối các vùng như Bạch Hạc, Hát Giang, Mê Linh, Từ Liêm, Cổ Loa, Long Biên.

Thời thuộc Đường, Cao Biền tu sửa đền thờ Lý Ông Trọng ở làng Thụy Phương và Hoàng Xá, biến nơi đây thành một trong những nơi phát triển thương mại của cả vùng với lợi thế giao thông thuận lợi.

Dù là ngôi làng nhỏ, dân ít, nhưng Hoàng Xá là ngôi làng chuộng chữ nghĩa. Vì thế các kỳ thi Hương, thi Hội luôn có sự góp mặt các sĩ tử của làng. Các dòng họ như họ Nguyễn, họ Hoàng, họ Vũ đều có quỹ khuyến học từ (gọi là ruộng học) để nuôi dưỡng nhân tài.

Trong những người đỗ đạt tiêu biểu của làng có Nguyễn Đĩnh đỗ tiến sĩ thời vua Mạc Phúc Hải. Sau một thời gian làm quan, nhận thấy nhà Mạc ngày càng suy yếu và mất lòng dân, ông vào Thanh Hóa đi theo vua Lê, làm quan đến Thượng thư, tước Từ Quận công.

Đình làng Hoàng Xá được xây dựng từ rất lâu để tôn thờ những người được dân làng tôn kính như: Lý Ông Trọng, Nguyễn Văn Chất, Quận công Nguyễn Đĩnh. Ngoài ra đình làng cũng lưu giữ những hiện vật quý. Đây cũng là nơi khuyến kích biểu dương những người đỗ đạt, đón những sĩ tử vinh quy bái tổ về làng.

Đình làng được xây lại vào thời nhà Nguyễn với 5 gian 2 dĩ, hậu cung 2 gian, mái lợp ngói, trang trí chạm khắc hoa lá thời Nguyễn. Ngày nay trong đình vẫn lưu giữ nhưng hiện vật như bài vị, tượng thờ, trống, đỉnh đồng, chiêng, hoành phi, câu đối. Đình được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1995.

Trước đây người dân Hoàng Xá chủ yếu sinh sống bằng nghề làm lúa nước và chài lưới do thuận lợi gần hệ thống đê điều sông Hồng. Dần dần với sự đô thị hóa, Hoàng Xá cùng xã Liên Mạc chuyển từ nông nghiệp sang khu vực đô thị ven đô với mật độ dân cư tăng cao, hạ tầng giao thông, kinh tế – xã hội phát triển.

Dù đô thị hóa nhưng các công trình cổ xưa như đình chùa vẫn được tu bổ khang trang, người làng có thêm nghề trồng hoa và cây cảnh.

Ngoài đình làng Hoàng Xá, người dân Hoàng Xá còn thờ cúng tại Đình Chèm thuộc làng Chèm. Đây là nơi thờ chung của cả 3 làng kết nghĩa Chèm, Hoàng Xá, Hoàng Liên (Liên Mạc). Lễ hội Chèm diễn ra vào ngày 14, 15, 16 tháng 5 âm lịch hàng năm, với ngày 15 là chính hội. Lễ hội bao gồm rước nước, rước văn, rước kiệu, tế lễ, dâng hương, mộc dục (tắm tượng), cầu siêu, cùng các trò chơi dân gian như hát quan họ, chèo, thi bơi, hội vật, chọi gà, bắt vịt, thả chim bồ câu. Lễ hội kỷ niệm thắng trận chống giặc phương Bắc và cầu mưa thuận gió hòa.

Năm 1926, làng chỉ có 150 nhân khẩu. Vì làng quá nhỏ nên các quan chức tỉnh Hà Đông muốn sáp nhập vào làng Liên Mạc, nhưng dân làng cương quyết không đồng ý, muốn giữ bản sắc văn hóa riêng của làng mình.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Đại Mão: Làng văn hiến nổi tiếng xứ Kinh Bắc
• Làng Kim Hoàng: Vùng đất văn hiến, khoa bảng

Mời xem video: