Người dọn đường để vua Gia Long tiến quân ra bắc

(Tranh minh họa: Họa sĩ Sỹ Hòa, Báo Bình Phước Online)

Khi thấy nhà Tây Sơn nội bộ mâu thuẫn, trộm cướp hoành hoành, dân chúng cực khổ, có một Thổ ty người Mường đã đầu quân cho nhà Nguyễn. Sau này ông khởi binh dọn đường cho Nguyễn vương Nguyễn Phúc Ánh tiến quân ra bắc.

Thổ ty Hà Công Thái

Mường Khô là một Mường lớn ở miền tây Thanh Hóa, ngày nay bao gồm các xã Điền Trung, Điền Lư, Điền Quang… Vào thế kỷ 18, Mường Khô có Hà Công Thái sinh trưởng trong một gia tộc lớn có thế lực.

Hà Công Thái vốn thông minh lại rất thương người, thường hay làm việc nghĩa cứu giúp dân chúng. Dân Mường Khô rất quý mến và tôn ông làm Thổ ty của vùng. Hà Công Thái giúp dân chúng no ấm, Mường Khô nhanh chóng trở thành một Mường mạnh.

Năm 1792, vua Quang Trung mất, Triều đình Tây Sơn chia bè phái bất ổn, nhiều người nhận thấy nhà Tây Sơn suy yếu không thể tồn tại lâu nên vào nam theo Nguyễn vương Nguyễn Phúc Ánh. Đời sống dân chúng ngày càng khó khăn, trộm cướp liên miên.

(Tranh minh họa: Họa sĩ Sỹ Hòa, Báo Bình Phước Online)

Trong tình hình đó, Hà Công Thái cho tâm phúc vào nam gặp Nguyễn Phúc Ánh nói rõ tình thế ngoài bắc, mong muốn Nguyễn vương tiến quân ra bắc. Ông hứa hẹn rằng người Mường cùng các dân tộc thiểu số ở Thanh Hóa sẵn sàng hưởng ứng. Nguyễn Phúc Ánh mừng rỡ chuẩn bị sẵn. Sự kiện này “Đại Nam thực lục” ghi chép lại rằng:

“Năm Giáp Dần tháng 2 (1794), Thống lĩnh thượng đạo Thanh Hóa là Hà Công Thái sai người dâng biểu xin theo. Vua ban tứ hậu rồi bảo về, khiến chiêu tập quân nghĩa để hưởng ứng quân vua.”

Hà Công Thái nhận tin thì xây dựng lực lượng ngày càng hùng mạnh ở Thanh Hóa. Quân Tây Sơn dù biết nhưng không đủ sức để đánh dẹp.

Cuộc chiến giữa quân Nguyễn và quân Tây Sơn ngày càng quyết liệt. Năm 1799, Nguyễn Phúc Ánh cho người đến Thanh Hóa cùng Hà Công Thái xây dựng lực lượng. “Đại Nam thực lục” có ghi chép rằng:

“Bọn Văn Toan phụng mật dụ đi Thanh Hóa (đến Điền Lư) cùng với thống lĩnh thượng đạo và Hà Công Thái chiêu mộ quân nghĩa dũng để làm sách ứng cho quan quân. Vua truy công đó nên có lệnh này.”

Tiến đánh đồng bằng, dọn đường cho Vua tiến quân ra bắc

Năm 1801 diễn ra trận Thị Nại nổi tiếng, quân Nguyễn dùng hỏa công thiêu rụi thủy quân Tây Sơn, khiến thủy quân Tây Sơn hầu như bị tiêu diệt. (Xem bài: Trận thủy chiến hỏa công bậc nhất sử Việt vào đầu thế kỷ 19)

Thừa thắng, quân Nguyễn tiến đánh Kinh thành Phú Xuân, vua Quang Toản cùng Triều đình Tây Sơn phải chạy đến Thăng Long.

Hà Công Thái liền cho người đến Phú xuân xin chỉ dụ. “Đại Nam thực lục” chép:

“Tháng 5 năm Tân Dậu (1801) thống lĩnh thượng đạo Thanh Hóa và Hà Công Thái sai người dâng biểu mật nói việc quân. Vua dụ rằng:

Ta nay đã thu phục Kinh đô cũ, giặc Nguyễn Quang Toản đã chạy về Bắc, đã ứng cho điều quân thượng đạo Lưu Phước Tường hội với nước Vạn Tượng đánh Nghệ An. Ngươi nên đem quân bản bộ đánh Thanh Hóa, đợi ta sắp đặt tạm xong sẽ tiến đánh Bắc Hà để thống nhất đất nước, ngươi nên cố gắng.”

Nhận được chỉ dụ này, Hà Công Thái đưa quân tiến xuống đồng bằng đánh chiếm các huyện Lôi Dương, Thụy Nguyên, Vĩnh Lộc, Yên Định… Nhờ đó mà năm 1802 khi Nguyễn Phúc Ánh đưa quân đến Thanh Hóa thì không còn gặp sự kháng cự nào từ quân Tây Sơn, binh sĩ được nghỉ ngơi chuẩn bị đến Thăng Long diệt nhà Tây Sơn.

Sau khi Nguyễn Phúc Ánh lên ngôi lập ra nhà Nguyễn, hiệu là Gia Long, Hà Công Thái được phong là Quận công, khâm sai chánh thống lãnh thượng đạo trấn Thanh Hóa.

Nắm giữ quân đội trấn thủ biên giới phía tây

Hà Công Thái được giao trấn giữ biên giới phía tây ở Thanh Hóa, nắm giữ lực lượng quân đội rất mạnh. Khi nạn thổ phỉ quấy nhiễu các nơi, ông xin Vua cho xuất quân ra ngoài để đánh phỉ Quách Tất Thúc và Trịnh Văn ở Thanh Hóa, Nghệ An và Hòa Binh. Tuy nhiên vua Gia Long không đồng ý mà muốn ông ở Thanh Hóa làm tốt việc của mình, việc tiễu phỉ ở các nơi Vua có sắp xếp riêng.

Năm 1819, vua Gia Long mất, Hà Công Thái lúc này đã già yếu nhưng vẫn đến nơi viếng vua Gia Long và dự lễ đăng quang của vua Minh Mạng. Ông yết kiến và được Vua tặng cho gươm và súng, lại dặn dò rằng: “Ngươi ở đạo, phàm mọi việc nên cùng với đốc trấn bàn bạc xét kỹ cơ nghi sao cho giặc cướp lặng yên, trấn đạo thanh tỉnh để đền đáp ơn hậu đãi của triều đình, phải cố gắng đấy” (Đại Nam thực lục).

Tưởng nhớ

Năm 1822, Hà Công Thái bị kẻ cướp hại chết, để lại niềm thương tiếc cho người dân xứ Mường. Đền thờ của ông nằm ở khu đất Gò Mèo thuộc Mường Khô (ngày nay thuộc thôn Muỗng Do, xã Điền Trung, huyện Bá Thước). Đền thờ xưa kia rất bề thế, nhưng trải qua chiến tranh đã bị phá hủy một phần.

Con cháu của ông như Hà Văn Mao, Hà Triều Nguyệt… cũng có công lao với người Mường, tham gia chống Pháp bảo vệ dân chúng.

Xưa kia đền thờ Quận Công Hà Công Thái là nơi diễn ra các lễ hội lớn của người Mường, nhưng trải qua chiến tranh, nhiều lễ hội bị gián đoạn. Năm 2010, đền thờ của ông được tôn tạo lại, thành nơi trung tâm để người Mường tưởng nhớ đến người có công lao với bản mường.

Lễ hội lớn nhất ở đây là lễ hội Mường Khô vào ngày 10 tháng giêng âm lịch hàng năm. Bấy giờ, đông đảo người Mường đến Mường Khô, tập trung ở đền thờ Quận công Hà Công Thái tham gia các hoạt động lễ hội. Lễ hội Mường Khô đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Trần Hưng

Xem thêm: