Người giúp Đà Nẵng khuyến học, đào tạo nhiều chí sĩ yêu nước

Bắt đầu từ khoa thi năm 1898, Đà Nẵng là nơi có nhiều người đỗ đạt nhất, trở thành trung tâm khuyến học bậc nhất của cả nước, nơi xuất thân của những chí sĩ yêu nước không ngại dấn thân vào nguy hiểm. Ấy là nhờ công lao đào tạo của Trần Đình Phong.

Nguồn gốc xuất thân

Họ Trần ở làng Yên Mã, xã Thanh Khê, tổng Thái Trạch, huyện Yên Thành, phủ Diễn Châu, tỉnh Nghệ An (nay là xã Bình Minh, Nghệ An) có nhiều người đỗ đạt làm quan thời Lê Trung Hưng và Tây Sơn, có người được ban tước Hầu, Bá.

Đến thời vua Minh Mạng, họ Trần nơi đây có Trần Đình Kiều là người nhân đức, hiền từ lại giàu có trong làng, vì thế mà có điều kiện, hay giúp kẻ khác. Ông thường bỏ tiền giúp người nghèo để họ yên tâm lại ở quê nhà, lại giúp đỡ những người vì khó khăn bỏ làng đi nay trở lại an cư lạc nghiệp. Trần Đình Kiều giao du trọng đãi kẻ sĩ, mời thầy giỏi về làng dạy học.

Năm 1843 thời vua Thiệu Trị, vợ chồng Đình Kiều sinh được người con trai đặt tên là Trần Đình Phong.

Vinh quy bái tổ trong niềm vui của cả Tổng

Trần Đình Phong lúc nhỏ theo học với thầy cùng làng là Bùi Huy Trân. Thầy Bùi Huy Trân vốn có tiếng hay chữ trong vùng, một lần có người đến xin thầy viết cho một bài chúc thọ bố. Thầy liền giao cho trò Trần Đình Phong làm, rồi thầy xem sẽ sửa lại sau. Sau khi trò làm xong, thầy xem lại thì ngạc nhiên bởi văn viết rất hay, không cần sửa nữa và để nguyên như vậy.

Tuy hay chữ là thế, nhưng 2 khoa thi liên tục năm 1868 và 1870, Đình Phong chỉ đỗ tú tài. Năm 1876, ông lại dự thi và đỗ cử nhân.

Năm 1879, Triều đình mở ân khoa, Đình Phong dự thi và đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ đồng xuất thân.

Tin Trần Đình Phong thi đỗ khiến không chỉ cả làng ông vui mừng, mà dân chúng cả huyện đều náo nức. Ngày vinh quy bái tổ cả tổng Thái Trạch nô nức chào đón tân tiến sĩ.

Dù ở vị trí nào cũng chỉ muốn dạy học

Thi đỗ, Đình Phong muốn ở quê nhà dạy học, nhưng luật Triều đình yêu cầu thi đỗ phải làm quan nơi khác (để tránh kết bè phái), nên ông phải vâng mệnh đến Huế nhận chức Hàn lâm sơ thụ, phụ trách biên tu lịch lý ở kinh đô.

Ít lâu sau ông được cử làm Tri phủ Kiến An, kiêm Lý cả huyện Bình Giang nên ông hay được gọi là “Lưỡng Tri phủ”.

Dù đảm đương chức vụ nào, Đình Phong cũng thích dạy học. Tại Kiến An và Bình Giang, ông mở trường lớp, tìm thầy hay, lại trọng Nho sĩ, vì thế mà khiến cho việc học nơi đây rất phát triển. Đặc biệt ông còn mở ngay một lớp học trong phủ của mình dành cho những sĩ tử chuẩn bị đi thi. Những nỗ lực của ông đã giúp trong Phủ có nhiều người đỗ đạt.

Năm 1885, vì mẹ mất, ông về quê tang mẹ, dự định nhân lúc này sẽ mở luôn một trường ở quê nhà. Tuy nhiên năm này ở Kinh thành Huế có biến lớn, Tôn Thất Thuyết chỉ huy quân tấn công Tòa khâm sứ Pháp và trại lính nhưng thất bại, vua Hàm Nghi phải chạy ra Tân Sở phát động phong trào Cần Vương.

Ở gần làng ông có tiến sĩ Nguyễn Xuân Ôn người làng Quần Phương, xã Lương Điền (nay thuộc xã Diễn Thái, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An) hưởng ứng phong Cần Vương khởi nghĩa chống Pháp. Trần Đình Phong đã đến gặp Nguyễn Xuân Ôn, sau khi trở về thì cùng dân chúng hết lòng ủng hộ nghĩa quân, trở thành hậu phương vững chắc, nhiều bậc chỉ huy nghĩa quân đến gặp ông xin ý kiến.

Lúc này ông mở lớp học ngay tại nhà mình, nhiều người nghe tiếng ông đã gửi con đến theo học. Ông dạy học trò tận tình mà không lấy một đồng nào. Thời gian này ông viết các sách quý như Trần tộc thế phả, Quỳ Trạch đăng khoa lục, Thanh Khê xã chí.

Năm 1889, vua Đồng Khánh xuống chỉ dụ điều ông làm giám khảo trường thi Hương ở Hà Nam, nhưng vua Đồng Khánh theo Pháp đàn áp các cuộc khởi nghĩa nên ông không theo.

Năm 1892, ông vâng mệnh vua Thành Thái làm giám khảo trường thi Hương ở Hà Nam, sau đó được cử làm Tri phủ Thọ Xuân, Thanh Hóa. Tại đây ông giữ yên dân chúng, phát triển sản xuất, chống nạn nhũng nhiễu dân chúng, cố gắng giúp đỡ để trẻ em nào cũng được học hành.

Năm 1894, ông được thăng làm Thị giảng học sĩ tước Quang lộc tự thiếu khanh.

Giúp Đà Nẵng trở thành trung tâm khuyến học

Sau đó Trần Đình Phong được cử làm Đốc học Quảng Nam (gồm cả Quảng Nam và Quảng Ngãi ngày nay). Nơi đây việc học hành khoa cử còn kém so với miền bắc. Ông chấn chỉnh lại giáo dục, hàng ngày đều tham gia giảng sách, “học quan mặc áo khăn ngồi trên nhà học, học trò mặc áo khăn ngồi im lặng nghe giảng” (Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ).

Vào mùng 3, mùng 9, 17, 25, ông ra đề bài cho các sĩ tử về nhà làm đến kỳ sẽ nộp lại gọi là bài “văn kỳ”, hoặc làm ngay tại trường, trong một ngày phải xong gọi là văn “nhật khắc”. Ông chấm bài rồi giảng lại cho các sĩ tử, minh họa thêm những tấm gương hay đoạn văn hay.

Nhờ tận tâm mà ông đã đào tạo nên những sĩ khí nổi tiếng nhất thời đó là: Phạm Liệu, Phan Quang, Nguyễn Đình Hiến, Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng (Huỳnh Hanh) và Trần Quý Cáp.

Nhiều sĩ tử Quảng Nam đi thi đỗ đạt, khiến phong trào khoa bảng ở Quảng Nam phát triển không thua ngoài bắc, trở thành một trung tâm lớn mạnh về khoa cử.

Khoa thi năm 1898, Quảng Nam có 3 người đỗ tiến sĩ và 2 người đỗ phó bảng. Ba vị tiến sĩ là: Phạm Liệu, Phan Quang, Phạm Tuấn; hai vị phó bảng là: Ngô Chuân, Dương Hiển Tiến. Đây là khoa thi thành công nhất của các sĩ tử Đà Nẵng khi là nơi có nhiều người đỗ đạt nhất cả nước, 5 người đỗ đại khoa được gọi là “Ngũ phụng tề phi” và được ghi chép lại trong lịch sử Đà Nẵng. Quan Tổng đốc Quảng Nam là Đào Tấn mở tiệc chiêu đãi tại Khán Hoa Đình ở bến sông Vĩnh Điện. Cũng từ đó Đà Nẵng trở thành trung tâm khuyến học lớn bậc nhất của cả nước, nhiều người đỗ đạt và các danh sĩ yêu nước nổi tiếng đều xuất phát từ đây. (Xem bài: Những nhà khoa bảng tiêu biểu họ Ngô thời nhà Nguyễn)

Khoa thi Hương năm 1900, ở trường thi Thừa Thiên, Đà Nẵng lại có 14 người đỗ cử nhân, cao nhất so với cả nước bấy giờ, đặc biệt hơn khi 4 vị trí đỗ đầu tiên đều của Quảng Nam là Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Đình Hiến, Phan Châu Trinh, Lê Bá Trinh.

Đến kỳ thi Đình năm 1901, Quảng Nam có đến 4 người đỗ phó bảng, trong khi các tỉnh khác chỉ đỗ 1,2 người. 4 người đỗ Phó bảng là Nguyễn Đình Hiến, Võ Vỹ, Nguyễn Mậu Hoán, Phan Chu Trinh.

Đến khoa thi năm 1904, Trần Quý Cáp và Huỳnh Thúc Kháng cùng đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân. Huỳnh Thúc Kháng đỗ đầu kỳ thi Hương (Giải nguyên), đỗ đầu kỳ thi Hội nên được gọi là “Ông nghè song nguyên”. Cả Huỳnh Thúc Kháng, Trần Qúy Cáp, Phan Chu Trinh đều là những chí sĩ yêu nước nổi tiếng bậc nhất lúc bấy giờ, cuộc đời của các ông đều là tấm gương cho nhiều người noi theo.

*

Trần Đình Phong truyền đạt lại cho học trò tấm lòng yêu quê hương đất nước tha thiết, vì thế mà học trò của ông nhiều người không ngại dấn thân vào nguy hiểm, trở thành những nhà lãnh tụ xuất sắc thời đó.

Với những thành công về giáo dục công vang dội khắp nước khi ở Đà Nẵng, Trần Đình Phong được cử làm Tế tửu trướng Quốc Tử Giám hàm Quang lộc tự khanh.

Lúc này do tuổi cao sức yếu nên năm 1908, ông xin thôi giữ chức Tế tửu mà giữ chức Biên tu quốc sử để khảo cứu những cuốn sách lịch sử rất có giá trị.

Con cái của ông đều học hành và đỗ tú tài, cử nhân, nhiều người tham gia phong trào yêu nước: cử nhân Trần Đình Diệm là đại biểu dân biểu xứ Trung Kỳ; cử nhân Trần Đình Phiên suốt 16 năm làm thư ký tòa soạn “báo Tiếng Dân” của cụ Huỳnh Thúc Kháng; ông Trần Đình Quán là nhiếp ảnh gia đầu tiên ở thành phố Vinh; ông Trần Đình Nam là bác sĩ.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Kỷ lục khoa bảng: Gia đình có 5 anh em đỗ tiến sĩ
• Chân dung “đệ nhất khoa bảng” của vùng đất Quảng Nam

Mời xem video: