Đền thờ Nguyễn Huy Tự, cháu đích tôn của Nguyễn Huy Tựu. (Ảnh: Trịnh Sinh, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)
Nguyễn Huy Tựu có công lớn với Triều đình khi gom góp của cải trong gia tộc giúp nhà Lê – Trịnh vượt qua giai đoạn khó khăn. Ông cũng là người đặt nền móng hình thành văn phái Trường Lưu.
Thời vua Lê Thánh Tông có ông Nguyễn Uyên Mậu giữ chức Ngũ kinh Bác sĩ đảm nhận việc dạy học ở trường Quốc Tử Giám. Ông đến vùng đất La Giang, La Thạch, Hà Tĩnh và nhận thấy 3 làng Kẻ Đò, làng Vạc và làng Tràng ở đồng trũng, dân vất vả quanh năm, mà dãy Phượng Lĩnh gần đấy cao ráo, là nơi tốt để định cư phát triển, nên ông đề xuất dân 3 làng tụ lại lập làng mới.
Làng mới này lại nhập với làng Kẻ Bìn gần đấy. Nguyễn Uyên Hậu đặt tên cho làng là Tràng Lưu. Chữ “Tràng” là vì dân ở làng mới có rất nhiều là từ làng Tràng, còn “Lưu” là lấy tên quê của Nguyễn Uyên Hậu ở Trần Lưu. Tuy nhiên theo chữ Hán thì Tràng hay Trường đều cùng một chữ. Vì thế dần dần tên làng được đọc là Trường Lưu.
Làng Trường Lưu dần dần trở thành một trung tâm văn hóa với nhiều di tích như đình làng, hệ thống chùa, đền, miếu, nhà thờ các dòng họ. Các loại hình nghệ thuật như chèo tuồng cũng được phát triển, giao lưu văn hóa, sáng tác thơ văn.
Dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu đến đời thứ 9 thì có Nguyễn Huy Tựu, sinh năm 1690, từ bé đã có tư chất thông minh. Năm 1717, ông đỗ kỳ thi Hương, đến năm 1721 thì qua tam trường kỳ thi Hội. Ông làm quan giữ chức Tri phủ Trường Khánh, Thiêm sự Viện Thiêm sự, sau đó làm Tham chính Thái Nguyên.
Lúc này Đàng Ngoài dưới thời chúa Trịnh Giang. Chúa dung túng đám hoạn quan, chi lo ăn chơi mà không lo Triều chính. Quốc khố cạn kiệt, Chúa tăng các khoản thuế, lại bắt dân lao dịch xây dựng hành cung khiến dân chúng oán thán, khởi nghĩa khắp nơi.
Trước tình thế đó, năm 1740, Trịnh Thái phi Vũ thị cho tập hợp các quan văn võ nhằm đưa Trịnh Doanh lên ngôi. Chúa mới vừa phải lo dẹp loạn, vừa củng cố Triều đình chấn hưng đất nước, gặp rất nhiều khó khăn, nhất là quốc khố đã cạn kiệt.
Trước tình hình đó, Nguyễn Huy Tựu đã cùng gia tộc huy động tài sản giúp chúa Trịnh Doanh đưa Triều đình vượt qua khó khăn. Chúa cũng tin tưởng giao cho ông trọng trách, sau đó thăng làm Tả thị lang Bộ Công, hàm Thượng thư Bộ Công.
Nguyễn Huy Tựu có 6 người con trai đều đỗ đạt, con trưởng là Nguyễn Huy Oánh đỗ Thám hoa khoa khi năm 1748, được giao dạy Thế tử Trịnh Sâm khi còn nhỏ. Năm 1783, ông được phong làm Tham Tụng (chức vị như Tể tướng), nhưng nhận thấy Triều đình hủ bại nên ông không muốn làm, bèn viết bài “Từ Tham tụng khải”, xin từ chối quyền Tham tụng
Sau khi nghỉ hưu, Nguyễn Huy Tựu dựng trường học cùng thư viện Phúc Giang. Học trò của ông có hàng chục người đỗ đạt cao như Nguyễn Huy Oánh, Phan Huy Cẩn, Nguyễn Huy Quýnh…
Tiến sĩ Phan Huy Cẩn trong lời tựa cuốn “Ngụ kinh toản yếu đại toàn” đã viết về thầy của mình như sau: “Tôi lúc nhỏ theo học tiên sinh tham chính họ Nguyễn (Nguyễn Huy Tựu), người làng Lai Thạch. Thám hoa (Nguyễn Huy Oánh), con trai trưởng của tiên sinh, lớn hơn tôi 9 tuổi, cùng học với tôi. Tôi may mắn thu lượm được nhiều điều tốt đẹp để tự hoàn thiện mình”.
Trường Phúc Giang ở làng Trường Lưu có nhiều trò đỗ đạt nên danh tiếng nổi lên rất nhanh, có hàng nghìn sĩ tử đến học, trở thành một trung tâm Nho học.
Nguyễn Huy Tựu chú trọng khuyến học, dành tiền mua mẫu ruộng tốt “nhất đẳng điền”, rồi thưởng các khoảnh ruộng cho những ai có thành tích học tập, đặt tên là “khoa danh điền”. Sau này, Nguyễn Huy Oánh học theo cha, mua thêm 19 mẫu.
Nguyễn Huy Tựu có nhiều sáng tác văn học lớn, là người khai sáng ra văn phái Trường Lưu. Tuy nhiên đến nay nhiều tác phẩm của ông đã thất lạc qua thời gian và chiến tranh, chỉ còn lại 2 bộ tác phẩm là “Thiên văn bảo kính” và “Địa lý minh kính”. Ông có làm bài thơ tự thuật rằng:
Nhất nghệ tằng vô tiểu thử sinh
Hể cầu phận ngoại kế thân danh
Dưỡng tâm đa thiểu nam canh xuất
Trước thể thô tinh nữ chức thành
Mưu quốc dĩ văn đa trí lược
Yên biên tự hữu tưởng can thành
Lâm song đối cảnh quần thư duyệt
Hoa hạo duy tư lạc thái bình.
Bản dịch của Nguyên Huy Cử:
Nghề mọn tay không chút thẹn mình
Hơn thua ngoài cuộc phó vô tình
Ngày cơm nhiều ít trai cày cấy
Mùa áo dày thưa gái dệt dành
Mưu quốc làng văn nhiều kẻ giỏi
Yên biên tướng võ lắm tay sành
Tựa song mở quyển khuây ngày tháng
Thảnh thơi tấc dạ cảnh thái bình
Sau này làng Trường Lưu ngày càng hay chữ, giỏi văn chương, hình thành bản sắc riêng, nhiều người nói đây là văn phái Trường Lưu (chỉ văn chương làng Trường Lưu). Làng Trường Lưu xem Nguyễn Huy Tựu là người đặt nền móng khai sinh ra ra văn phái làng mình.
Thư viện Phúc Giang sau này ngày càng lớn, là nơi chứa hàng vạn cuốn sách và cũng là giảng đường cho các sĩ tử. “Đại Nam thực lục chính biên” ghi chép lại rằng thư viện Phúc Giang chứa hàng vạn cuốn sách, đào tạo hơn 30 tiến sĩ.
Năm 1950 xảy ra trận lụt lớn, con cháu dòng họ Nguyễn Huy không kịp chuyển sách để bảo quản. Trận lụt này khiến rất nhiều sách bị hư hỏng. Con cháu dòng họ Nguyễ Huy cố gắng cứu được 1.700 mộc bản rồi chuyển đến nhà thờ Nguyễn Huy Tựu. Đến nay chỉ còn lại 400 bản.
Trong số 400 bản này có những tác phẩm giá trị lớn. 400 mộc bản này đều là những cuốn sách quý giá đang được cố gắng bảo tồn. Năm 2016, UNESCO đã công nhận Mộc bản Trường Lưu là Di sản “Tư liệu Ký ức thế giới” khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Trong số 400 bản này có:
– Cuốn “Quốc sử toản yếu” của Thám hoa Nguyễn Huy Oánh, là cuốn sử tương đối đầy đủ, được các sử gia tham khảo.
– Sách “Tính lý toản yếu đại toàn” gồm 2 quyển do Nguyễn Huy Oánh viết, quyển 2 được Nguyễn Huy Tựu khả duyệt. Thực chất cuốn sách này Nguyễn Huy Oánh ghi chép lại từ sách mà cha dùng để dạy mình. Lời của cuốn sách này ông viết rằng:
“Nhà ta từ triều Trần đã đời đời vun trồng sự học. Cha ta thuở nhỏ nghèo đói lại càng gắng sức học hành. Việc tiến hành hiệu đính cuốn tính lý kéo dài nhiều năm. Ta lên 6 tuổi đi học, cha lấy cuốn sách này để khai giảng. Lớn lên ta đi học nhiều nơi, cũng từng tham duyệt sách riêng của các nhà nhưng chẳng được sự giản dị mà đầy đủ như cuốn sách hiệu đính của cha.”
“Ta bèn tự tay chép sách, sai thợ khắc in để lưu truyền rộng rãi chí hướng của người.”
– Cuốn sách “Hoàng hoa sứ trình đồ” của Thám hoa Nguyễn Huy Oánh tiếp tục được UNESCO xếp hạng là “Di sản Tư liệu Ký ức thế giới” vào năm 2018. Sách lược lại quá trình đi sứ Trung Quốc vào năm 1795 trong 238 trang giấy gió có bản đồ, các dòng miêu tả cặn kẽ địa lý và sản vật của các địa phương từ Thăng Long đến tận Yên Kinh (Bắc Kinh ngày nay).
Nguyễn Huy Tựu mất năm 1750 ở quê nhà Trường Lưu. Đến năm 1783, Triều đình gia tặng ông tước Anh Liệt Đại vương.
Năm 1898, Triều đình nhà Nguyễn truy phong ông là Dực Bảo truy hưng Phúc thần. Đến năm 1924 thì ông được gia tặng thêm Đôn Ngưng tôn thần.
Nhớ ơn công đức của ông, vào ngày 13/6 âm lịch hàng năm, người dân làng Trường Lưu lại tổ chức rước bài vị của ông về Đình làng để tế lễ. Năm 2024, khu mộ của ông được xếp hạng di tích cấp quốc gia.
Trần Hưng
Xem thêm:
Mời xem video:
Chính phủ Nhật Bản đang đẩy nhanh tiến độ sửa đổi các tài liệu quốc…
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã ban hành sắc lệnh yêu cầu khôi phục kết…
Ông Rubio nhấn mạnh rằng cải cách nhập cư là một quá trình sẽ trải…
Sự cố rò rỉ hóa chất nguy hiểm tại quận Cam, California đã bước sang…
Các cuộc đàm phán với Iran đang tiến triển tốt đẹp! Thỏa thuận này sẽ…
Hầu hết các nhân vật mà Hồ Biểu Chánh yêu mến và muốn cổ xuý…
